Wydawca: AGORA SA Kategoria: Literatura faktu, reportaże, biografie Język: polski Rok wydania: 2018

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 25000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
7 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku (w tym Kindle) kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 688 Przeczytaj fragment ebooka

Audiobooka posłuchasz w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacji Legimi na:

Androida
iOS
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Odtwórz fragment audiobooka:

Posłuchaj fragmentu audiobooka Czas: 18 godz. 13 min Lektor: przelozyl Dariusz Zukowski

Ebooka przeczytasz na:

Kindlu MOBI
e-czytniku EPUB kup za 1 zł
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Zabezpieczenie: watermark Przeczytaj fragment ebooka

Audiobooka posłuchasz na:

tablecie MP3
smartfonie MP3
komputerze MP3
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Pobierz fragment dostosowany na:

Posłuchaj fragmentu audiobooka Czas: 18 godz. 13 min Lektor: przelozyl Dariusz Zukowski

Opis ebooka Becoming. Moja historia - Michelle Obama

Jako Pierwsza Dama Stanów Zjednoczonych – i pierwsza Afroamerykanka na tym stanowisku – pomogła uczynić Biały Dom bardziej otwartym niż kiedykolwiek wcześniej. Została wielką rzeczniczką kobiet, zarówno tych w USA, jak i na całym świecie, gruntownie zmieniając przyzwyczajenia rodzin w zakresie zdrowszego i bardziej aktywnego życia. Towarzyszyła mężowi, gdy prowadził Amerykę poprzez niektóre z najtrudniejszych chwil w historii kraju. A przy tym pokazała nam, jak się poruszać na parkiecie, totalnie wymiatała w Carpool Karaoke i wychowała dwie trzeźwo myślące córki, chociaż media, które nie wybaczają, cały czas patrzyły jej na ręce.
W tych wspomnieniach – historii głęboko przemyślanej i opowiedzianej z porywającą swadą – Michelle Obama zaprasza czytelników do swojego świata. Porządkuje doświadczenia, które ją ukształtowały – od dzieciństwa w południowym Chicago, przez lata pracy na kierowniczym stanowisku, kiedy musiała pogodzić macierzyństwo z karierą, aż do czasu spędzonego w najsłynniejszym domu świata. Swoje zwycięstwa i porażki, zarówno te publiczne, jak i prywatne, opisuje z niezawodną szczerością i wielkim humorem, opowiadając historię swego życia w taki sam sposób, w jaki je przeżyła: we własnych słowach i na własnych warunkach.
Ciepła, mądra i odkrywcza – książka „Becoming” to zaskakująco intymny rozrachunek w wykonaniu kobiety wrażliwej i stanowczej, która konsekwentnie przerastała cudze oczekiwania. Jej opowieść potrafi natchnąć do tego samego.

O Autorce:
MICHELLE ROBINSON OBAMA sprawowała funkcję Pierwszej Damy Stanów Zjednoczonych w latach 2009–2017. Po ukończeniu Uniwersytetu Princeton i Harvard Law rozpoczęła swoją karierę jako prawniczka kancelarii Sidley & Austin w Chicago, gdzie poznała przyszłego męża, Baracka Obamę. Następnie pracowała w biurze burmistrza Chicago, na uniwersytecie oraz w University of Chicago Medical Center. Założyła chicagowską kapitułę organizacji Public Allies, która przygotowuje młodych ludzi do pełnienia służby publicznej. Państwo Obamowie aktualnie mieszkają w Waszyngtonie. Mają dwie córki, Malię i Sashę.

Opinie o ebooku Becoming. Moja historia - Michelle Obama

Fragment ebooka Becoming. Moja historia - Michelle Obama

Tytuł oryginału:BECOMING – Michelle Obama

Redakcja: Paweł Sajewicz

Korekta: Teresa Kruszona

Projekt graficzny okładki: Christopher Brand

Opracowanie graficzne: Elżbieta Wastkowska

Zdjęcie na okładce: Miller Mobley

WYDAWCA

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

www.wydawnictwoagora.pl

WYDAWNICTWO KSIĄŻKOWE:

Dyrektor wydawniczy: Małgorzata Skowrońska

Redaktor naczelny: Paweł Goźliński

Koordynacja projektu: Magdalena Kosińska

Copyright © 2018 by Michelle Obama

All rights reserved. Published in the United States by Crown, an imprint of the Crown publishing Group, a division of Penguin Random House LLC, New York

© copyright by Agora SA 2019

© copyright for Polish translation by Dariusz Żukowski 2019

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2019

ISBN 978-83-268-2753-2 (epub), 978-83-268-2754-9 (mobi)

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Wszystkim osobom, które pomogły mi się stać kobietą, którą jestem:

tym, którzy mnie wychowali – Fraserowi, Marian, Craigowi i mojej rozległej rodzinie,

kręgowi moich silnych towarzyszek, na które zawsze mogłam liczyć,

moim lojalnym, oddanym współpracownikom, z których zawsze byłam i jestem dumna.

_______________________

Miłościom mojego życia:

Malii i Sashy, moim najcenniejszym fasolkom dającym mi powód do istnienia

i wreszcie Barackowi, który zawsze obiecywał mi interesującą podróż.

[Wszystkie zdjęcia za pozwoleniem Archiwum Rodziny Obama-Robinson]

[Wszystkie zdjęcia za pozwoleniem Archiwum Rodziny Obama-Robinson]

[Wszystkie zdjęcia za pozwoleniem Archiwum Rodziny Obama-Robinson]

[Za pozwoleniem Archiwum Rodziny Obama-Robinson]

[Za pozwoleniem Archiwum Rodziny Obama-Robinson]

[© Callie Shell/Aurora Photos]

[© Susan Watts/New York Daily News/Getty Images]

[© Brooks Kraft LLC/Corbis/Getty Images]

[fot. Ida Mae Astute © ABC/Getty Images]

Przedmowa

Marzec 2017

W DZIECIŃSTWIE MIAŁAM ZWYCZAJNE PRAGNIENIA. Chciałam mieć psa. Chciałam mieszkać w domu ze schodami, w którym całe dwa piętra zajmuje jedna rodzina. Chciałam też mieć, sama nie wiem czemu, czterodrzwiowe kombi zamiast dwudrzwiowego buicka, który był dumą i radością mojego ojca. Kiedy mnie pytano, kim zostanę, gdy dorosnę, odpowiadałam, że pediatrą. Dlaczego? Bo uwielbiałam małe dzieci, a ponadto szybko zauważyłam, że dorosłym podoba się taka odpowiedź. „Ojej, chcesz być lekarką! Świetny wybór!”. W tamtych czasach nosiłam kucyki, dyrygowałam starszym bratem i choćby się paliło i waliło, zawsze dostawałam piątki w szkole. Byłam ambitna, choć nie do końca wiedziałam, co chcę osiągnąć. Dziś sądzę, że pytanie: „Kim zostaniesz, gdy dorośniesz?”, które dorośli zadają dzieciom, jest zupełnie nie na miejscu. Tak jakby dorastanie mogło się zakończyć. Jakby w pewnym momencie człowiek kimś się stawał i koniec.

Do tej pory w życiu byłam już prawniczką. Byłam wiceprezeską szpitala i dyrektorką organizacji non profit wspierającej młodych w budowaniu udanej kariery. Byłam czarną dziewczyną z klasy pracującej w prestiżowym, w większości białym, koledżu. W najróżniejszych gronach bywałam jedyną kobietą i jedyną Afroamerykanką. Byłam narzeczoną, zestresowaną młodą matką, pogrążoną w żałobie córką. Wreszcie byłam też pierwszą damą Stanów Zjednoczonych Ameryki, wykonując zawód, który oficjalnie nie jest zawodem, lecz umożliwił mi dotarcie do większej liczby ludzi, niż mogłabym sobie wymarzyć. Praca ta stawiała przede mną wyzwania i uczyła pokory, dodawała skrzydeł i przygniatała, a czasem wszystko to jednocześnie. Dopiero zaczynam przepracowywać wydarzenia ostatnich lat. Od chwili, gdy w 2006 roku mój mąż po raz pierwszy wspomniał o kandydowaniu na prezydenta, po pewien chłodny poranek tej zimy, kiedy wraz z Melanią Trump wsiadłam do limuzyny, by towarzyszyć jej podczas uroczystości inauguracji jej męża, tak wiele się zdarzyło.

Ameryka ukazuje pierwszej damie swoje skrajne oblicza. Bywałam na przyjęciach charytatywnych w prywatnych domach, które wyglądały jak muzea, i w takich, w których wanny wykonano z kamieni szlachetnych. Odwiedzałam zrozpaczone rodziny, które straciły wszystko w huraganie „Katrina”, ale dziękowały losowi, że mają przynajmniej sprawną lodówkę i kuchenkę. Spotykałam ludzi płytkich i hipokrytów, lecz także nauczycieli, żony wojskowych oraz wiele innych osób zdumiewająco głębokiego i silnego ducha. Spotykałam się też z wieloma dziećmi z całego świata, które dawały mi uśmiech i nadzieję. Jak to dobrze, że udaje im się zapomnieć o mojej funkcji, gdy tylko zaczynamy wspólnie kopać w ogródku.

Od kiedy raczej niechętnie wkroczyłam w życie publiczne, wychwalano mnie jako najpotężniejszą kobietę świata i szykanowano, nazywając „wojowniczą czarną kobietą”. Miałam czasem ochotę spytać krytykantów, która z tych trzech rzeczy doskwiera im najmocniej: „wojownicza”, „czarna” czy „kobieta”? Uśmiechałam się do obiektywów, stojąc obok ludzi, którzy lżyli mojego męża w ogólnokrajowej telewizji, ale i tak chcieli zrobić sobie z nim pamiątkowe zdjęcie do postawienia na kominku. Ponoć w czeluściach internetu znaleźć można strony, które kwestionują każdy aspekt mojego życia – nawet płeć. Pewien urzędujący amerykański kongresmen otwarcie żartował z mojego tyłka. Bywało, że takie rzeczy mnie bolały. Wpadałam w furię. Ale najczęściej zbywałam je śmiechem.

Nie wiem wszystkiego o Ameryce, o życiu, o tym, co przyniesie przyszłość. Znam jednak siebie. Mój ojciec Fraser nauczył mnie ciężko pracować, często się śmiać i dotrzymywać słowa. Moja matka Marian pokazała mi, jak samodzielnie myśleć i korzystać z własnego głosu. W naszym zatłoczonym mieszkanku na South Side w Chicago pokazali mi, że należy doceniać wartość historii: naszej rodziny, mojej własnej, kraju. Nawet jeśli bywa brzydka lub niedoskonała. Nawet jeśli odcisnęła głębsze piętno, niżbyśmy chcieli. Twojej historii nikt ci nie odbierze. Należy do ciebie.

Przez osiem lat mieszkałam w Białym Domu – instytucji mającej więcej schodów, niż byłabym w stanie zliczyć, plus windy, kręgielnię i florystę na pełny etat. Sypiałam w łożu zaścielonym włoską pościelą. Posiłki przygotowywał nam zespół światowej klasy kucharzy, a podawali zawodowcy wyszkoleni lepiej niż kelnerzy w dowolnej pięciogwiazdkowej restauracji czy hotelu. Uzbrojeni agenci Secret Service o pokerowych twarzach i ze słuchawką w uchu stali pod drzwiami, starając się jak najmniej ingerować w nasze życie rodzinne. W końcu udało nam się prawie oswoić z osobliwym splendorem nowego domu oraz nieustanną cichą obecnością innych osób.

To na korytarzach Białego Domu nasze córki grały w piłkę, a na Południowym Trawniku wspinały się na drzewa. To w Gabinecie Traktatowym Barack siadał późno w nocy i przeglądał sprawozdania oraz szkice przemówień. I to tam Sunny, jeden z naszych psów, czasami robiła kupę na dywan. Wychodziłam czasem na Balkon Trumana, skąd przyglądałam się, jak turyści pozują z kijkami do selfie i zaglądają przez żelazny płot, próbując dojrzeć, co się dzieje wewnątrz. W niektóre dni wręcz się dusiłam na myśl o tym, że z powodów bezpieczeństwa nie wolno otwierać okien i nie mogę zażyć świeżego powietrza, nie robiąc przy tym sporego zamieszania. Innym razem stałam zafascynowana pięknem kwitnących białych magnolii za oknem, codzienną krzątaniną towarzyszącą rządzeniu krajem, majestatem wojskowych powitań. Bywały dni, tygodnie i miesiące, kiedy nie cierpiałam polityki. Zdarzały się też chwile, gdy piękno naszego kraju i jego mieszkańców poruszało mnie tak bardzo, że zapierało mi dech w piersiach.

A potem – koniec. Choć widzisz, że się zbliża, a ostatnie tygodnie wypełniają emocjonalne pożegnania, kluczowy dzień rozmywa się w pamięci. Dłoń na Biblii, powtarzane słowa przysięgi. Meble jednego prezydenta zostają wyniesione, a następnego – wniesione w ich miejsce. W ciągu paru godzin wszystkie szafy zostają opróżnione i napełnione ponownie. I tak po prostu nowi lokatorzy – ludzie o innym temperamencie, innych marzeniach – kładą głowy na nowych poduszkach. A gdy to wszystko się kończy, gdy po raz ostatni opuszczasz progi najsławniejszego adresu świata, musisz pod wieloma względami odnaleźć siebie na nowo.

Pozwolę sobie zacząć od pewnego drobnego zdarzenia. Byłam wówczas w naszym ceglanym domu, do którego niedawno się wprowadziliśmy. Stoi przy spokojnej uliczce niecałe cztery kilometry od poprzedniego. Wciąż się urządzamy. Rozkład mebli w głównym salonie mamy taki sam jak w Białym Domu. Pokoje wypełniają pamiątki przypominające nam, że to wszystko działo się naprawdę: rodzinne zdjęcia z Camp David, gliniane naczynia podarowane mi przez studentów rdzennych Amerykanów, książka z autografem Nelsona Mandeli. Tamten wieczór wyróżniał się jednak tym, że poza mną nikogo w domu nie było. Barack wyjechał w podróż. Sasha poszła się spotkać z przyjaciółką. Malia była w Nowym Jorku, gdzie mieszka i pracuje, kończąc roczną przerwę przed rozpoczęciem koledżu. Byłam tylko ja, nasze dwa psy i dom – tak cichy i pusty, jaki nie był od lat.

Zrobiłam się głodna. W towarzystwie psów zeszłam na parter. Otworzyłam lodówkę, sięgnęłam po opakowanie chleba i włożyłam dwie kromki do tostera. Wyjęłam talerz z szafki. Wiem, że może się to wydawać dziwne, ale wziąć talerz, nie słysząc, że ktoś chce mnie wyręczyć, i w samotności przyglądać się brązowiejącym kromkom – to było dla mnie prawie jak powrót do dawnego życia. A może w ten sposób rozpoczynało się to nowe.

Ostatecznie nie zrobiłam zwykłych tostów, tylko tost z serem. Przełożyłam kromki do mikrofalówki, rozpuszczając między nimi tłusty, ciągnący się cheddar. Następnie zabrałam talerz do ogrodu z tyłu domu. Nie musiałam nikomu mówić, że wychodzę. Po prostu to zrobiłam. Byłam boso i w szortach. Chłód zimy w końcu ustąpił. Krokusy właśnie przebijały się przez warstwę ziemi na klombiku wzdłuż ceglanego muru na tyłach parceli. Powietrze pachniało wiosną. Usiadłam na schodkach werandy, czując ciepło słońca wciąż uwięzione w stopniu pod moimi stopami. Z oddali dobiegło szczekanie, a moje psy zaczęły nasłuchiwać zdezorientowane. Uświadomiłam sobie, że ten dźwięk musi im się wydawać zaskakujący, zważywszy na to, że w Białym Domu nie mieliśmy żadnych sąsiadów, nie wspominając o żyjących gdzieś obok psach. Dla nich wszystko było tu nowe. Gdy pobiegły węszyć w ogrodzie, ja w półmroku jadłam tosty, napawając się wspaniałą samotnością. Nie myślałam o grupce strażników z bronią siedzących niecałe sto metrów ode mnie w specjalnie wybudowanym w tym celu pomieszczeniu w naszym garażu ani o tym, że wciąż nie mogę przejść się ulicą bez kilku ochroniarzy. Nie myślałam o nowym prezydencie ani nawet o starym.

Zamiast tego zaczęłam rozmyślać o tym, że za kilka minut wrócę do domu, umyję talerz i pójdę się położyć, a wcześniej być może otworzę okno, by poczuć wiosenną bryzę – jakie to będzie cudowne! Uzmysłowiłam sobie, że dzięki tej ciszy mam wreszcie prawdziwą szansę, by oddać się refleksji. Jako pierwsza dama pod koniec pracowitego tygodnia ledwie pamiętałam, co działo się na jego początku. Teraz jednak czas płynął inaczej. Moje córki, które wprowadziły się do Białego Domu z lalkami Polly Pocket, kocykiem o imieniu Kocyk i pluszowym tygryskiem o imieniu Tygrysek, dziś są nastolatkami, młodymi kobietami, mają własne plany i mówią własnym głosem. Mój mąż na swój sposób stara się dostosować do życia po Białym Domu i wejść w nowy rytm. A ja siedzę tu, w tym nowym domu, i mam wiele do opowiedzenia.

BECOMING
Moja historia
  1.  

PRZEZ ZNACZNĄ CZĘŚĆ DZIECIŃSTWA słuchałam dźwięku usiłowań. Miał postać kiepskiej – a przynajmniej amatorskiej – muzyki dobiegającej przez deski podłogi w moim pokoju. Plink, plink, plink – na dole uczniowie szkoły fortepianowej mojej babci ciotecznej Robbie powoli i mozolnie uczyli się gam. Moja rodzina mieszkała w chicagowskiej dzielnicy South Shore w schludnym ceglanym bungalowie należącym do Robbie i jej męża Terry’ego. Rodzice wynajmowali piętro, a Robbie i Terry mieszkali na parterze. Robbie, ciotka mojej matki, przez wiele lat okazywała jej wielką szczodrość, ale mnie przerażała. Surowa i poważna, prowadziła chór w miejscowym kościele, a ponadto była znaną w okolicy nauczycielką gry na fortepianie. Nosiła wygodne buty na obcasie, a na łańcuszku na szyi zawieszała okulary do czytania. Uśmiechała się przebiegle, ale w przeciwieństwie do mojej matki nie doceniała sarkazmu. Czasem słyszałam, jak strofuje uczniów, bo nie ćwiczą dość dużo, albo ich rodziców, bo zbyt późno przywożą dzieci na lekcje.

„Dobrej nocy!” – wykrzykiwała czasem w środku dnia z takim samym ładunkiem irytacji, jakby wołała „na litość boską!”. Najwyraźniej mało kto potrafił sprostać jej oczekiwaniom.

Jednak ćwiczenia usiłujących tego dokonać osób stały się muzycznym podkładem mojego życia. Popołudniami i wieczorami słyszałam plumkanie klawiszy. Czasami panie z kościoła przychodziły poćwiczyć hymny, których nabożne melodie przenikały przez wszystkie ściany. Zgodnie z ustalonymi przez Robbie zasadami uczniowie mogli pracować tylko nad jednym utworem równocześnie. Siedząc w swoim pokoju, słyszałam, jak nuta po nucie niepewnie starają się zasłużyć na awans z dziecięcej piosenki Hot Cross Buns na Kołysankę Brahmsa, co udawało im się dopiero po wielu próbach. Muzyka była nie tyle irytująca, ile nieustanna. Wsączała się schodami oddzielającymi naszą część domu od tej na dole. Napływała latem przez otwarte okna, akompaniując moim myślom, gdy bawiłam się lalkami Barbie albo budowałam małe królestwa z klocków. Ulgę odczuwałam tylko wtedy, gdy ojciec wracał do domu z wcześniejszej zmiany w zakładzie uzdatniania wody, włączał mecz Cubsów i podkręcał głośność akurat na tyle, by zagłuszyć melodie.

Na South Side w Chicago kończyły się lata sześćdziesiąte. Cubsi nie grali źle, ale też nieszczególnie dobrze. Sadowiłam się na kolanach rozpartego w fotelu taty i słuchałam, jak opowiada, że drużyna przechodzi właśnie kryzys końca sezonu albo że Billy Williams, który mieszkał tuż za rogiem przy Constance Avenue, genialnie uderza z lewej. Tymczasem w realiach pozabaseballowych Ameryka przechodziła właśnie ogromną zmianę o nieprzewidywalnych konsekwencjach. Zamordowano Kennedych. Zastrzelono Martina Luthera Kinga jr., kiedy stał na balkonie hotelu w Memphis, człowieka, którego działalność powodowała rozruchy w całym kraju, w tym też w Chicago. Na krajowej konwencji Partii Demokratycznej w 1968 roku doszło do rozlewu krwi, kiedy w Grant Park, piętnaście kilometrów na północ od naszego domu, policja użyła gazu łzawiącego i zaczęła bić pałkami ludzi demonstrujących przeciw wojnie z Wietnamem. Tymczasem białe rodziny wyprowadzały się masowo z miast, kuszone wizją przedmieść, gdzie obiecywano im lepsze szkoły, więcej przestrzeni i zapewne także więcej bieli.

Ja jednak zbytnio się tym nie przejmowałam. Bawiłam się lalkami i klockami, miałam rodziców oraz brata, który sypiał w pokoju jakiś metr ode mnie. Rodzina była całym moim światem. Mama wcześnie nauczyła mnie czytać – zabierała mnie do publicznej biblioteki, gdzie odczytywałam na głos słowa ze stron książek. Ojciec codziennie wychodził do pracy ubrany w niebieski uniform pracownika miejskiego, lecz wieczorami pokazywał nam, na czym polega miłość do jazzu i sztuki. Jako chłopiec chodził na zajęcia do Art Institute of Chicago, a w liceum malował i rzeźbił. Poza tym w szkole trenował pływanie i boks, a w dorosłym życiu śledził chyba wszystkie pokazywane w telewizji rozgrywki, od golfa po hokej. Lubił patrzeć na mistrzowskie wyczyny silnych ludzi. Gdy mój brat Craig zainteresował się koszykówką, ojciec kładł monety na szczycie framugi kuchennych drzwi i zachęcał go, by do nich doskakiwał.

Wszystko, co ważne, znajdowało się w obrębie pięciu przecznic – mieszkania babci i kuzynów, kościół na rogu ze szkółką niedzielną, do której niezbyt regularnie uczęszczaliśmy, stacja benzynowa, dokąd mama wysyłała mnie czasem po paczkę newportów, i sklep monopolowy, w którym poza alkoholem sprzedawano też paczkowany chleb, cukierki i mleko. W gorące letnie noce Craig i ja zasypialiśmy przy dźwiękach okrzyków kibiców dobiegających z pobliskiego parku, gdzie wieczorami grała liga softballu, a za dnia my chodziliśmy po drabinkach na placu zabaw i graliśmy w berka z innymi dziećmi.

Craig jest niecałe dwa lata starszy ode mnie. Ma łagodne spojrzenie i optymizm mojego ojca oraz odziedziczoną po matce nieugiętość. Zawsze trzymaliśmy się razem między innymi za sprawą niezachwianego, chociaż dość niewytłumaczalnego oddania, jakie od samego początku żywił wobec swojej młodszej siostrzyczki. Mam stare czarno-białe zdjęcie całej naszej czwórki na sofie: ja siedzę na kolanach uśmiechniętej mamy, a Craig ojca, który ma minę poważną i dumną. Jesteśmy ubrani jak do kościoła lub może na ślub. Mam około ośmiu miesięcy, jestem pyzatym zabijaką w pieluszce i odprasowanej białej sukience. Wyglądam tak, jakbym właśnie chciała zsunąć się mamie z kolan, a w obiektyw patrzę morderczym wzrokiem. Craig, mały dżentelmen w krawaciku i marynarce, wydaje się bardzo przejęty. Ma dwa lata, a już wygląda jak wcielenie braterskiej czujności i odpowiedzialności – wyciąga rękę w moją stronę i trzyma mnie za pulchny nadgarstek.

Kiedy zrobiono to zdjęcie, mieszkaliśmy naprzeciwko rodziców ojca w bloku w Parkway Gardens, osiedlu tanich modernistycznych budynków na South Side. Powstało w latach pięćdziesiątych w ramach walki z powojennym niedoborem mieszkań, a zbudowała je spółdzielnia mieszkaniowa z myślą o czarnych rodzinach z klasy pracującej. Później, pod miażdżącym jarzmem ubóstwa i wojen gangów, podupadło, stając się jedną z najbardziej niebezpiecznych okolic w mieście. Jednak na długo przedtem, gdy byłam jeszcze niemowlakiem, moi rodzice, którzy poznali się jako nastolatki i pobrali, mając po dwadzieścia kilka lat, przyjęli propozycję przeprowadzki do domu Robbie i Terry’ego w przyjemniejszej dzielnicy kilka kilometrów na południe.

Przy Euclid Avenue nasze dwie rodziny żyły pod jednym, niezbyt obszernym dachem. Sądząc po rozkładzie wnętrza, pierwsze piętro zaprojektowano prawdopodobnie z myślą o starzejących się teściach właścicieli – jednej lub dwóch osobach – ale naszej czteroosobowej rodzinie udało się w nim jakoś rozlokować. Rodzice spali we własnej sypialni, natomiast Craig i ja dzieliliśmy większe pomieszczenie, które zapewne pierwotnie pomyślano jako salon. Później, gdy trochę podrośliśmy, mój dziadek Purnell Shields, ojciec matki, zapalony, jeśli nie szczególnie utalentowany stolarz, zwiózł trochę tanich płyt pilśniowych i skonstruował prowizoryczną ściankę, którą podzielił to wnętrze na dwa półprywatne pokoje. Wyposażył je w plastikowe harmonijkowe drzwi, przed którymi urządził małą wspólną przestrzeń do zabawy, gdzie trzymaliśmy zabawki i książki.

Uwielbiałam swój pokoik. Mieściło się w nim spore łóżko i wąskie biureczko. Na łóżku trzymałam wszystkie pluszaki, które co wieczór w ramach pokrzepiającego rytuału starannie układałam sobie wokół głowy. Craig po drugiej stronie ścianki prowadził niemal lustrzane życie: łóżko przycisnął do ścianki działowej równolegle do mojego. Ścianka była tak cienka, że mogliśmy w nocy rozmawiać, leżąc w łóżkach i przerzucając się zwiniętymi w kulkę skarpetkami, celując w dwudziestocentymetrową lukę pod sufitem.

Tymczasem część domu, w której żyła ciotka Robbie, przypominała mauzoleum – wszystkie meble pokrywała ochronna folia, zimna i lepka w dotyku, kiedy odważyłam się na niej usiąść. Na półkach stały porcelanowe figurki, których nie wolno mi było dotykać. Przesuwałam dłonią nad zestawem szklistych pudli o uroczych mordkach, po czym cofałam ją w obawie przed gniewem Robbie. Gdy nie odbywały się lekcje, na parterze panowała martwa cisza. Telewizor nigdy nie bywał włączony, radio zawsze milczało. Nie jestem nawet pewna, czy tych dwoje w ogóle ze sobą rozmawiało. Mąż Robbie nazywał się właściwie William Victor Terry, ale nie wiedzieć czemu, zawsze zwracaliśmy się do niego po nazwisku. Terry, dystyngowany mężczyzna, codziennie ubrany w trzyczęściowy garnitur, prawie nigdy się nie odzywał – żył jak cień.

Zaczęłam postrzegać parter i piętro jako dwa odrębne światy rządzone zasadami zrodzonymi ze skrajnie odmiennych temperamentów. U nas na górze niepodzielnie panował hałas. Craig i ja rzucaliśmy się piłką i ganialiśmy po mieszkaniu. Spryskiwaliśmy parkiet w korytarzu pastą do podłóg Pledge, by móc wykonywać na skarpetkach dalsze i szybsze ślizgi kończące się często uderzeniem w ścianę. W kuchni organizowaliśmy mecze bokserskie przy użyciu dwóch par rękawic, które ojciec podarował nam na Gwiazdkę wraz z dostosowanymi do naszych warunków instrukcjami, jak porządnie bić sierpowym. Wieczorami całą rodziną graliśmy w gry planszowe, opowiadaliśmy sobie różne historie i kawały albo puszczaliśmy płyty Jackson 5 na zestawie stereo. Kiedy Robbie miała dość, kategorycznym gestem pstrykała kilka razy przełącznikiem przy schodach, który wyłączał światło także w naszym korytarzu na piętrze – w ten prawie uprzejmy sposób kazała nam się uspokoić.

Robbie i Terry byli starszymi ludźmi. Dorastali w innej epoce i borykali się z innymi problemami. Widzieli rzeczy, których nie doświadczyli nasi rodzice, a o których Craig i ja, rozkrzyczane dzieci, nie mieliśmy wręcz zielonego pojęcia. Powtarzała nam to matka, kiedy narzekaliśmy na tetryków z dołu. Nie znaliśmy historii ich życia, a każdy człowiek na świecie dźwiga jarzmo swoich doświadczeń – należy o tym pamiętać i to uszanować. Jak się dowiedziałam wiele lat później, Robbie pozwała do sądu Uniwersytet Northwestern za dyskryminację, ponieważ po zapisaniu się tam w 1943 roku na zajęcia z muzyki chóralnej nie dostała miejsca w kobiecym akademiku. Zamiast tego przyznano jej prawo do lokum w kamienicy w centrum miasta przeznaczonej, jak jej powiedziano, „dla kolorowych”. W tym czasie Terry pracował jako portier kolejowy w firmie Pullman na nocnych trasach pasażerskich łączących Chicago z innymi miastami. Był to prestiżowy, choć niezbyt dochodowy zawód, obsadzony wyłącznie przez czarnych mężczyzn w nieskazitelnych uniformach, którzy nosili bagaże, podawali posiłki, pastowali buty i na wszystkie inne sposoby opiekowali się pasażerami pociągów.

Lata po przejściu w stan spoczynku Terry wciąż żył tak, jakby w każdej chwili był gotów wrócić do wykonywania oficjalnych obowiązków: chodził nieskazitelnie ubrany, okazywał uniżoną postawę i nigdy nie forsował własnego zdania, a przynajmniej ja tego nie zauważyłam. Sprawiał wrażenie, jakby w ramach radzenia sobie z emeryturą porzucił cząstkę siebie. Przyglądałam się, jak ze starannie podwiniętymi rękawami, w oksfordach, szelkach i fedorze z cienkim rondem strzyże trawnik w upalne letnie dni. Oddawał się przyjemnościom życia, wypalając dokładnie jednego papierosa dziennie i wypijając dokładnie jeden koktajl miesięcznie, lecz nawet wtedy nie rozluźniał się tak jak moi rodzice po szklaneczce whisky albo butelce piwa Schlitz, na które pozwalali sobie parę razy w miesiącu. Skrycie pragnęłam, by Terry zaczął mówić, dzielić się sekretami. Byłam pewna, że zna mnóstwo ciekawych historii o miastach, które odwiedzał, albo o tym, jak elegancko – a może wprost przeciwnie – zachowywali się bogaci ludzie w pociągach. Ale on milczał jak zaklęty. Nie wiem dlaczego, ale nigdy o niczym nie opowiadał.

MIAŁAM MOŻE CZTERY LATA, kiedy postanowiłam zacząć uczyć się gry na fortepianie. Craig, wówczas w pierwszej klasie, co tydzień schodził na lekcje pianina do Robbie i wracał bez widocznych obrażeń. Uznałam więc, że jestem gotowa. Byłam zresztą przekonana, że po tylu godzinach wsłuchiwania się w brzdąkanie innych dzieci poduczyłam się już trochę przez osmozę. Muzyka wypełniała mi głowę. Chciałam tylko zejść, zademonstrować surowej babci ciotecznej swój talent i bez wysiłku zostać jej najlepszą uczennicą.

Pianino Robbie stało w małym kwadratowym pokoju na tyłach domu blisko okna na podwórze. W jednym rogu był kwiat w doniczce, w drugim – stolik, przy którym uczniowie wypełniali zeszyty z nutami. Podczas lekcji babcia siedziała sztywno wyprostowana na wysokim tapicerowanym krześle, wystukując palcem rytm, i z przechyloną głową uważnie wychwytywała wszystkie pomyłki. Czy się jej bałam? Nie bardzo, choć faktycznie miała w sobie coś przerażającego – emanowała z niej sztywna dyscyplina, z jaką nigdy dotąd się nie zetknęłam. Od każdego dziecka zasiadającego przy klawiaturze oczekiwała doskonałości. Zamierzałam przeciągnąć ją na swoją stronę, może nawet w jakimś sensie podbić. Zawsze czułam się przy niej tak, jakbym miała coś do udowodnienia.

Podczas pierwszej lekcji moje nogi zwisały z taboretu, zbyt krótkie, by sięgnąć podłogi. Robbie wręczyła mi mój pierwszy dziecięcy podręcznik do muzyki, czym się bardzo rozentuzjazmowałam, po czym pokazała mi, jak prawidłowo trzymać ręce nad klawiaturą.

– No dobrze, a teraz uważaj! – napomniała mnie, zanim jeszcze zaczęłyśmy. – Znajdź środkowe C.

Gdy jesteś dzieckiem, klawiatura fortepianu wydaje się mieć tysiąc klawiszy. Wpatrujesz się w czarno-biały przestwór rozpościerający się daleko poza zasięg twoich małych ramion. Jak się wkrótce dowiedziałam, środkowe C jest punktem centralnym. Wyznacza linię demarkacyjną między zasięgiem lewej i prawej ręki – między kluczem wiolinowym i basowym. Wystarczy położyć kciuk na środkowym C, a cały układ klawiatury staje się oczywisty. Klawisze pianina Robbie różniły się między sobą nieznacznie odcieniami i fakturą – tu i ówdzie kawałeczki kości słoniowej odpadły, dlatego klawiatura wyglądała jak popsute uzębienie. Na szczęście środkowemu C brakowało całego narożnika – uszczerbił się fragment wielkości mojego paznokcia – dzięki czemu za każdym razem potrafiłam je szybko znaleźć.

Gra na fortepianie spodobała mi się. Siedząc przed nim, czułam się tak naturalnie, jakbym nigdy nic innego nie robiła. W mojej rodzinie, zwłaszcza po stronie matki, było wielu muzyków i melomanów. Wuj grał w profesjonalnym zespole. Kilka ciotek śpiewało w kościelnych chórach. Sama Robbie, poza udziałem w chórze i prowadzeniem zajęć, kierowała tak zwanymi warsztatami operetkowymi, czyli niskobudżetową szkółką muzyki teatralnej dla dzieci mieszczącą się w przyziemiu kościoła, do której uczęszczałam wraz z Craigiem w niedzielne poranki. Jednak godność muzycznego guru w naszej rodzinie piastował mój dziadek Shields, stolarz amator, młodszy brat Robbie. Był beztroskim, brzuchatym mężczyzną o zaraźliwym śmiechu i postrzępionej, przetykanej siwizną brodzie. Gdy byłam młodsza, mieszkał w chicagowskim West Side, więc dostał u mnie przydomek Westside. Tego roku, w którym zaczęłam lekcje pianina, przeprowadził się jednak do naszej części miasta, toteż sumiennie zmieniliśmy mu przezwisko na Southside.

Kilka dekad wcześniej, kiedy moja matka była nastolatką, Southside i babcia zaczęli żyć w separacji. Teraz mieszkał z moją ciotką Carolyn, starszą siostrą mamy, i moim wujkiem Steve’em, jej najmłodszym bratem, zaledwie dwie przecznice od nas w przytulnym parterowym domu. W całości przystosował go do słuchania muzyki, instalując kolumny głośnikowe w każdym pomieszczeniu, nawet w łazience. W jadalni skonstruował skomplikowany system szafek na sprzęt stereo, który w dużej mierze pozyskał na wyprzedażach garażowych. Miał dwa niedopasowane gramofony, rozklekotany magnetofon szpulowy i półki zastawione zbieranymi przez lata płytami.

Southside nie ufał wielu rzeczom na tym świecie. Był kimś w rodzaju klasycznego podstarzałego wyznawcy teorii spiskowych. Nie ufał dentystom, więc prawie nie miał zębów. Nie ufał policji. Często nie ufał białym ludziom – był wnukiem niewolnika z Georgii i wczesne dzieciństwo przeżył w Alabamie za czasów obowiązywania ustaw Jima Crowa[1], nim przeprowadził się do Chicago w latach dwudziestych. Gdy urodziły mu się dzieci, postanowił za wszelką cenę zapewnić im bezpieczeństwo, więc straszył je prawdziwymi i wyimaginowanymi historiami o tym, co może się przytrafić czarnym dzieciom, jeśli zapuszczą się do nieodpowiedniej dzielnicy. Pouczał je też, że mają unikać policji.

Antidotum na troski była dla niego muzyka, przy której się odprężał i która odpędzała jego demony. W dniu stolarskiej wypłaty lubił czasem sobie pofolgować i kupował nowy album. Regularnie organizował przyjęcia rodzinne, na których trzeba było głośno rozmawiać, bo zawsze dominowała muzyka rycząca z zestawu stereo. W domu Southside’a świętowaliśmy większość ważnych rodzinnych wydarzeń – odpakowywaliśmy prezenty świąteczne w akompaniamencie Elli Fitzgerald i zdmuchiwaliśmy urodzinowe świeczki do utworów Coltrane’a. Według mojej matki Southside w młodości postanowił napełnić jazzem siedmioro swoich dzieci, toteż o wschodzie słońca budził wszystkich wokół, włączając jedną z płyt na pełny regulator.

Jego miłość do muzyki była zaraźliwa. Gdy tylko przeniósł się do naszej dzielnicy, spędzałam w jego domu całe popołudnia. Na chybił trafił wyjmowałam płyty z półek i włączałam je na gramofonie, za każdym razem przeżywając inną fascynującą przygodę. Choć byłam mała, nie zabraniał mi niczego dotykać. Później kupił mi moją pierwszą płytę – Talking Book Stevie’ego Wondera – którą trzymałam w jego domu na specjalnej półeczce z moimi ulubionymi nagraniami. Jeśli zgłodniałam, robił mi szejka mlecznego albo smażył całego kurczaka i razem słuchaliśmy Arethy, Milesa czy Billie. W moich oczach Southside był wielki jak niebo. A niebo wyobrażałam sobie jako miejsce pełne jazzu.

W DOMU NADAL STARAŁAM SIĘ muzycznie rozwijać. Przy pianinie Robbie szybko nauczyłam się gam – ta osmoza chyba naprawdę działała – i ćwiczyłam czytanie nut a vista z zeszytów, które mi dawała. Musiałam grać na jej pianinie, ponieważ nie mieliśmy własnego, i robiłam to, kiedy wszyscy skończyli już lekcje muzyki. Często zaciągałam na dół mamę, by siedząc na wysokim krześle, przysłuchiwała się mojej grze. Nauczyłam się jednej piosenki z podręcznika, potem kolejnej. Zapewne nie grałam lepiej ani pewniej niż inni uczniowie, ale miałam motywację. Uczenie się było dla mnie magiczne. Czerpałam z niego jakąś energetyzującą satysfakcję. Cieszyło mnie odkrycie prostego związku między intensywnością ćwiczeń a własnymi osiągnięciami. Ponadto wyczułam w Robbie jakiś rodzaj uczuć – emocji pogrzebanych zbyt głęboko, by można je nazwać przyjemnością, lecz lekkich i pogodnych, które emanowały z niej, gdy zdołałam bezbłędnie zagrać cały utwór albo gdy prawą ręką wystukiwałam melodię, a lewą zagrywałam akord. Dostrzegałam kątem oka, że usta Robbie leciutko się rozchylały, a palec wystukujący rytm niemal podskakiwał do taktu.

Okazało się, że był to nasz miesiąc miodowy. Możliwe, że ciągnąłby się dłużej, gdybym nie była taka ciekawska i bardziej szanowała jej metody pedagogiczne. Ale podręcznik był gruby, a moje postępy po opanowaniu początkowych piosenek tak powolne, że się zniecierpliwiłam i zaczęłam zaglądać na kolejne strony. Ale nie dwie czy trzy – zapuszczałam żurawia głęboko w tom, czytałam tytuły bardziej wymagających utworów i zaczynałam je po trosze grać podczas własnych ćwiczeń. Kiedy w końcu z dumą zagrałam jedną z owych piosenek przed Robbie, nauczycielka wybuchła, podsumowując moje osiągnięcia jadowitym „dobrej nocy!”. Dała mi burę tak samo jak wielu innym uczniom przede mną. Ja chciałam tylko nauczyć się więcej i szybciej, ale dla niej była to zbrodnia granicząca ze zdradą. Robbie nie była zadowolona, ani odrobinę.

Nie pozwoliłam się jednak zdominować. Już jako dziecko lubiłam konkretne odpowiedzi i racjonalne dyskusje z logicznymi argumentami. Miałam duszę prawniczki, a może wręcz dyktatorki, jak twierdził mój brat, którego często wyganiałam ze wspólnej strefy zabawy. Kiedy byłam przekonana, że dobrze coś rozumiem, nie dawałam się zbyć. I w ten sposób doszło do gwałtownej, ognistej, hardej konfrontacji między mną a moją cioteczną babcią.

– Dlaczego się na mnie gniewasz o to, że chciałam się nauczyć nowej piosenki?

– Nie jesteś na nią gotowa. W ten sposób nie uczy się gry na pianinie.

– Ale ja jestem gotowa. Przecież właśnie ją zagrałam.

– Tak się nie robi.

– Ale dlaczego?

Lekcje pianina zamieniły się w walkę tytanów – ja nie zamierzałam się stosować do ustalonych zasad, a Robbie ani myślała uznać zalet mojego swobodnego podejścia do podręcznika. Zmagałyśmy się tak tydzień po tygodniu. Obie byłyśmy uparte. Ja obstawałam przy swoim, ona przy swoim. Pomiędzy tymi dyskusjami grałam na fortepianie, a Robbie słuchała i dawała mi wiele wskazówek. Uważałam, że jej zasługi dla moich postępów są niewielkie. Ona z kolei sądziła, że to ja w niewielkim stopniu przyczyniłam się do zdobycia nowych umiejętności. Lecz mimo to kontynuowałyśmy lekcje.

Na górze moi rodzice i Craig uważali to za bardzo zabawne. Śmiali się przy kolacji, kiedy nad spaghetti z klopsikami opisywałam swoje bitwy z Robbie, wciąż rozjuszona. Craig nie miał z babcią żadnych problemów – był radosnym dzieciakiem, grał piosenki według podręcznika i nie wkładał w naukę zbyt wiele wysiłku. Rodzice nie stawali ani po mojej stronie, ani po stronie Robbie. Ogólnie rzecz biorąc, raczej nie ingerowali w moje pozaszkolne życie, uważając, że i brat, i ja powinniśmy sami rozwiązywać własne problemy. Stali na stanowisku, że ich rola sprowadza się do słuchania nas i kiedy trzeba, podtrzymywania na duchu w czterech ścianach domu. O ile inni rodzice mogliby zrugać dziecko za sprzeciwianie się starszym, o tyle moi się nie wtrącali. Mama pomieszkiwała czasem u Robbie, odkąd skończyła szesnaście lat, stosując się do wszystkich skomplikowanych reguł, które ta narzucała, i niewykluczone, że w głębi ducha cieszyła się, kiedy podważałam autorytet babci. Gdy dziś patrzę wstecz, sądzę, że rodzice doceniali moją zapalczywość, i jestem im za to wdzięczna. Chcieli podtrzymać płonący we mnie ogień.

RAZ DO ROKU ROBBIE ORGANIZOWAŁA ELEGANCKI RECITAL swoich uczniów przed zebraną publicznością. Do dziś nie wiem, jak udało jej się to załatwić, ale koncert odbywał się w sali ćwiczeń muzycznych Uniwersytetu Roosevelta – wytwornym kamiennym budynku w śródmieściu przy Michigan Avenue, tuż obok chicagowskiej filharmonii. Denerwowałam się na samą myśl o przekroczeniu tego progu. Nasze mieszkanie przy Euclid Avenue leżało jakieś piętnaście kilometrów na południe od Chicago Loop, dzielnicy pełnej lśniących wieżowców i zatłoczonych chodników, która wydawała mi się miejscem z innego świata. Moja rodzina wyprawiała się do centrum tylko kilka razy w roku, by odwiedzić Art Institute albo zobaczyć sztukę teatralną. Całą czwórką jechaliśmy tam wówczas niczym astronauci w kapsule buicka mojego taty.

Ojciec cieszył się z każdego pretekstu do jazdy. Uwielbiał swój samochód – jasnobrązowego dwudrzwiowego buicka electrę 225, któremu nadał dumną nazwę Krążownik. Dbał, by był wypolerowany i nawoskowany, zabierał go na przeglądy na stację Sears, gdzie kontrolowano zbieżność kół i wymieniano olej, z taką samą nabożną regularnością, z jaką mama prowadziła nas do pediatry na badania okresowe. My też kochaliśmy Krążownik. Miał elegancką sylwetkę i wąskie tylne światła stopu, co nadawało mu efektowny, futurystyczny wygląd. W środku był obszerny jak dom. Mogłam w nim prawie stanąć i sięgnąć dłońmi atłasowej wyściółki sufitu. W tamtych czasach nie trzeba było zapinać pasów, więc przez większość podróży Craig i ja swawoliliśmy z tyłu, wtykając głowy między przednie fotele, ilekroć chcieliśmy spytać o coś rodziców. Przez połowę czasu opierałam się podbródkiem o fotel kierowcy i wysuwałam naprzód głowę, by widzieć dokładnie to samo co tata.

Samochód dodatkowo pogłębiał więź między nami, gdyż dzięki niemu mogliśmy jednocześnie rozmawiać i podróżować. Wieczorami po kolacji Craig i ja prosiliśmy tatę, by zabrał nas na przejażdżkę. W letnie wieczory dla rozrywki jechaliśmy do kina samochodowego na południowy zachód od naszej dzielnicy, żeby obejrzeć któryś z filmów z cyklu o planecie małp. Parkowaliśmy buicka o zmierzchu i szykowaliśmy się do seansu. Mama rozdawała nam przygotowaną w domu kolację – panierowanego kurczaka z talarkami ziemniaczanymi – a Craig i ja jedliśmy wprost z trzymanych na kolanach pojemników na tylnej kanapie, pamiętając, by wycierać palce w chusteczki, a nie w siedzenia.

Dopiero wiele lat później uświadomiłam sobie, ile prowadzenie tego samochodu znaczyło dla mojego ojca. Już jako dziecko rozumiałam poczucie wolności, którego doznawał za kółkiem, i przyjemność, jaką czerpał z dźwięku idealnie pracującego silnika oraz szumu opon na doskonale wyregulowanych kołach. Miał trzydzieści kilka lat, kiedy lekarz poinformował go, że dziwna słabość, którą zaczął odczuwać w nodze, to początek długiej, prawdopodobnie bolesnej drogi ku inwalidztwu, ponieważ pewnego dnia wskutek tajemniczego procesu degeneracji neuronów w mózgu i rdzeniu kręgowym prawdopodobnie straci zdolność chodzenia. Nie pamiętam dokładnej daty, ale przypuszczam, że buick pojawił się w jego życiu mniej więcej w tym samym czasie co stwardnienie rozsiane. I choć nigdy nam tego nie wyznał, samochód w jakimś sensie dodawał mu otuchy.

Rodzice nie rozwodzili się zbyt długo nad diagnozą. Wyszukiwarka Google, z której wyskoczyłaby oszałamiająca liczba tabel, statystyk i medycznych objaśnień dających lub odbierających nadzieję, miała się pojawić dopiero za kilkadziesiąt lat. Zresztą nie sądzę, by ojciec miał ochotę je oglądać. Chociaż wychował się w wierzącej rodzinie, nie modlił się o ratunek. Nie szukał też alternatywnych terapii ani żadnych guru, nie zrzucał winy na niedobre geny. W naszej rodzinie mamy z dawna utrwalony nawyk wypierania i zapominania złych wiadomości tuż po ich otrzymaniu. Nie wiadomo, od jak dawna ojciec czuł się źle, zanim poszedł na badania, ale podejrzewam, że od kilku miesięcy, jeśli nie lat. Nie lubił chodzić do lekarza. Nie chciał się skarżyć na dolegliwości. Był człowiekiem, który akceptuje rzeczywistość i po prostu szedł naprzód.

Pamiętam, że w dniu mojego wielkiego recitalu fortepianowego poruszał się już, lekko kulejąc – lewa noga nie potrafiła nadążyć za prawą. We wszystkich moich wspomnieniach ojciec jest już w pewnej mierze niepełnosprawny, choć wówczas wzbranialiśmy się przed używaniem tego słowa. Wiedziałam tylko, że mój tata porusza się trochę wolniej niż inni ojcowie. Czasem widziałam, że przystaje, nim wejdzie na schody, jakby musiał przemyśleć poszczególne ruchy przed ich wykonaniem. Gdy jechaliśmy na zakupy do supermarketu, on siadał na ławce i zadowolony pilnował toreb albo ucinał sobie krótką drzemkę, gdy reszta rodziny chodziła po sklepie.

W drodze na recital usiadłam z tyłu buicka. W ładnej sukience, skórzanych bucikach i z włosami uczesanymi w kucyki po raz pierwszy w życiu poczułam, jak oblewa mnie zimny pot. Denerwowałam się występem, choć w mieszkaniu Robbie katowałam moją piosenkę do upadłego. Craig także był w garniturze, gotów zagrać własny utwór. On jednak nie przejmował się debiutem. Mało tego – zasnął na tylnej kanapie samochodu. Leżał z rozchylonymi ustami i błogim, niczym niezmąconym wyrazem twarzy. Cały Craig. Zawsze podziwiałam go za ten wewnętrzny spokój. Już wówczas grał w dziecięcej drużynie koszykówki, która organizowała mecze w każdy weekend, i pewnie to pozwoliło mu opanować tremę związaną z publicznymi występami.

Ojciec przeważnie zajeżdżał tak blisko celu, jak się tylko dało, i był skłonny zapłacić więcej za parking, byle mieć jak najmniejszy odcinek do przejścia na chwiejnych nogach. Tamtego dnia bez trudu znaleźliśmy Uniwersytet Roosevelta i ruszyliśmy schodami w górę do ogromnej, rozbrzmiewającej echem sali, w której miał się odbyć recital. Czułam się w niej malutka. Miała eleganckie, sięgające od podłogi do sufitu okna, z których widać było obszerne trawniki Grant Park i białe grzywy fal na jeziorze Michigan w oddali. Stalowoszare krzesła ustawione w równych rzędach z wolna zajmowały stremowane dzieci i wyczekujący rodzice. Z przodu na podwyższonej scenie stały dwa fortepiany salonowe, pierwsze, jakie w życiu widziałam, z wielkimi uchylonymi klapami przypominającymi krucze skrzydła. Robbie uwijała się po sali w sukni w kwieciste wzory niczym królowa balu – czy może raczej królowa-matka – pilnując, by wszyscy jej uczniowie dostali właściwe nuty. Kiedy nadeszła pora występów, uciszyła salę.

Nie pamiętam, w jakiej kolejności graliśmy tamtego dnia. Wiem tylko, że kiedy przyszła moja kolej, wstałam i zachowując jak najelegantszą postawę, ruszyłam na scenę. Weszłam po schodkach i usiadłam przy jednym z lśniących fortepianów. Byłam znakomicie przygotowana. Choć uważałam Robbie za osobę oschłą i sztywną, przyswoiłam sobie jej umiłowanie dyscypliny. Znałam swój utwór tak dobrze, że nie musiałam o nim myśleć. Wystarczyło, bym zaczęła poruszać rękami.

A jednak pojawił się pewien kłopot, co odkryłam dokładnie w chwili, gdy zawiesiłam swoje małe dłonie nad klawiaturą. Okazało się, że fortepian jest w idealnym stanie, dokładnie odkurzony i doskonale nastrojony, a jego osiemdziesiąt osiem klawiszy przypomina nieskazitelną czarno-białą wstęgę. Tyle że ja nie nawykłam do tak perfekcyjnych instrumentów. Nigdy przy podobnym nie siedziałam. Całe swoje fortepianowe doświadczenie nabyłam w pokoiku muzycznym Robbie z rachityczną rośliną w doniczce i oknem na małe podwórko. Jedynym instrumentem, na którym grałam, było dalekie od doskonałości pianino z rzędem rozchwierutanych pożółkłych klawiszy, wśród których znajdowało się też charakterystycznie wyszczerbione środkowe C. Dla mnie tym właśnie było pianino. Tak samo dzielnica była moją dzielnicą, ojciec – ojcem, a życie – życiem. Innego nie znałam.

Raptem, gdy intensywnie wpatrywałam się w idealnie wypolerowane klawisze fortepianu, wszystkie identyczne w moich oczach, przytłoczyła mnie świadomość widowni. Nie miałam pojęcia, jak ułożyć dłonie. Ze ściśniętym gardłem i walącym sercem spojrzałam na salę w poszukiwaniu kojącej twarzy matki, próbując stłumić wszelkie oznaki paniki. Lecz zamiast niej dostrzegłam postać, która wstała z pierwszego rzędu i zaczęła się powoli ku mnie zbliżać. To była Robbie. W owym czasie często się ze sobą sprzeczałyśmy i widziałam w niej niemal wroga. Jednak w chwili mojej słabości stanęła nad moim ramieniem niczym anioł. Może spostrzegła, jak bardzo byłam zagubiona. Może zauważyła, że po raz pierwszy w życiu milcząco ukazała mi się różnorodność świata. A może po prostu chciała przyspieszyć koncert. Tak czy inaczej, bez słowa delikatnie położyła palec na środkowym C, żebym wiedziała, jak zacząć. Chwilę potem, posyłając mi ledwie dostrzegalny uśmiech zachęty, odwróciła się i zostawiła mnie samą na scenie, bym zagrała swój utwór.

  2.  

GDY JESIENIĄ 1969 ROKU POSZŁAM DO ZERÓWKI PRZY SZKOLE PODSTAWOWEJ BRYN MAWR, na moją korzyść działały dwie rzeczy: po pierwsze, umiałam już czytać proste słowa, a po drugie, w drugiej klasie uczył się mój powszechnie lubiany brat. Szkoła, trzypiętrowy ceglany budynek z frontowym podwórzem, znajdowała się zaledwie kilka ulic od naszego domu przy Euclid. By do niej dotrzeć, wystarczył dwuminutowy spacerek lub, jeśli się było Craigiem, minuta biegu.

Od razu polubiłam zerówkę, podobnie jak nauczycielkę, drobniutką białą damulkę o nazwisku Burroughs, która wydawała mi się prastara, choć w rzeczywistości miała może pięćdziesiąt kilka lat. Pełna słonecznego blasku sala o wielkich oknach wyposażona była w kolekcję lalek do zabawy i stojącą pod tylną ścianą ogromną tekturową makietę domu. Zaprzyjaźniłam się z wieloma dziećmi, które podobnie jak ja bardzo lubiły chodzić do zerówki. Uważałam, że dobrze sobie radzę z czytaniem. W domu, dzięki karcie bibliotecznej mamy, przebrnęłam przez dziecięce książeczki o Dicku i Jane, toteż ucieszyłam się na wieść, że naszym pierwszym zadaniem jako zerowiaczków będzie nauczenie się czytania nowych zestawów słów. Dostaliśmy do nauki listę nazw kolorów: „czarny”, „czerwony”, „niebieski”, „zielony”, „biały”, „pomarańczowy”, „fioletowy”. W sali pani Burroughs unosiła tekturową kartkę i prosiła każde dziecko z osobna, by przeczytało wypisane na czarno słowo. Patrzyłam, jak dziewczynki i chłopcy, których dopiero poznawałam, kolejno wstają i z większym lub mniejszym powodzeniem borykają się z tymi słówkami. Przy pierwszej porażce uczeń siadał. Miało to być pewnie coś w rodzaju zabawy, tak jak zabawą bywają konkursy ortograficzne, lecz dało się w niej zauważyć początek podziału na lepszych i gorszych, a dzieci, które nie potrafiły przejść dalej niż „czarny”, zwieszały ramiona z poczuciem beznadziei. Był rok 1969 w szkole publicznej na chicagowskim South Side. Nikt jeszcze nie mówił o poczuciu własnej wartości czy nastawieniu na rozwój. Jeśli w domu zapewniono dziecku lepszy start, w szkole było nazywane „bystrym” czy „utalentowanym”, co pozwalało mu budować pewność siebie. Takie korzyści szybko się kumulowały. Dwojgiem najinteligentniejszych dzieci w mojej grupie były Teddy, chłopiec pochodzenia koreańskiego, oraz Afroamerykanka Chiaka. W przyszłych latach oboje nieustannie znajdowali się na szczycie listy najbardziej utalentowanych.

Bardzo chciałam im dorównać. Gdy przyszła moja kolej czytania słów z tekturek, wstałam skoncentrowana na zadaniu i bez trudu przeszłam przez „czarny”, „zielony” i „niebieski”. „Fioletowy” zajął mi kilka chwil, „pomarańczowy” okazał się trudny. Na „białym” kompletnie się zacięłam – natychmiast zaschło mi w gardle, nie umiałam zmusić ust, by ułożyły się w słowa, a mózg szaleńczo buksował w miejscu. Po prostu mnie zatkało. Kolana miałam jak z waty, ledwie trzymałam się na nogach. Lecz zanim się pode mną ugięły, pani Burroughs kazała mi siadać. I wtedy to słowo wskoczyło mi do głowy, tak jasne, proste i kompletne: „biały”. „Biaaały”. Przecież to „biały”.

Leżąc tej nocy w łóżku z pluszakami wokół głowy, nie potrafiłam myśleć o niczym innym. Literowałam to słowo w milczeniu od początku i od końca, rugając się za własną głupotę. Wstyd ciążył mi jak brzemię, którego nigdy nie zdołam zrzucić, choć wiedziałam, że rodzice wcale nie będą martwić się tym, że nie potrafię poprawnie odczytać wszystkich kart. Po prostu chciałam się wykazać. A może nie chciałam, by uznano mnie za mało zdolną. Byłam pewna, że nauczycielka już mnie zaszufladkowała jako tę, która nie potrafi czytać albo, co gorsza, wcale się nie stara. Ogarnęła mnie obsesja na punkcie gwiazdek ze złotej folii, które pani Burroughs tego dnia wręczyła Teddy’emu i Chiace – mogli je nosić na piersi jako oznakę osiągnięć, a może symbol, że w przeciwieństwie do całej naszej reszty są przeznaczeni do rzeczy wielkich. Udało im się przecież bez zająknienia przeczytać wszystkie karty z kolorami.

Następnego ranka w zerówce poprosiłam o jeszcze jedną szansę.

Pani Burroughs odmówiła, oznajmiając radosnym głosem, że przechodzimy już do kolejnych zadań. Ja jednak się uparłam.

Szkoda mi dzieci, które musiały się przyglądać, jak po raz drugi mierzę się z kartami – tym razem czytałam je wolniej, po wymówieniu każdego słowa celowo robiłam króciutką przerwę na złapanie oddechu i nie pozwoliłam swojemu mózgowi się zaciąć. Zatriumfowałam: przeszłam przez „czarny”, „pomarańczowy”, „fioletowy”, a zwłaszcza „biały”. To ostatnie słowo niemal wykrzyczałam, jeszcze zanim zobaczyłam litery na karcie. Chcę myśleć, że mała czarna dziewczynka, która zdobyła się na odwagę, by walczyć o swoje prawa, zrobiła na pani Burroughs wrażenie. Nie wiem, czy Teddy i Chiaka w ogóle to zauważyli. Szybko odebrałam nagrodę i tego popołudnia wracałam do domu z dumnie podniesioną głową i złotą gwiazdką przypiętą do piersi.

W DOMU ŻYŁAM W ŚWIECIE DRAMATÓW I INTRYG, pochłonięta wciąż rozwijającą się operą mydlaną z udziałem moich lalek. Były w niej porody, walki klanów i zdrady. Była nadzieja, nienawiść, a czasem seks. Po zajęciach, a przed kolacją, siadałam we wspólnej strefie zabaw przed pokojami moim i Craiga, po czym rozkładałam na podłodze lalki Barbie i tworzyłam scenariusze wydarzeń równie – moim zdaniem – realistyczne jak samo życie. Czasami wrzucałam też w fabułę żołnierzyki Craiga. Ubranka dla lalek trzymałam w dziecięcej plastikowej walizeczce z kwietnymi nadrukami. Każda Barbie i każdy żołnierzyk miały własny charakter. Do zabawy włączyłam również zużyte klocki z literami, których moja mama przed laty używała, by nauczyć nas alfabetu. One także miały imiona i życie wewnętrzne.

Rzadko wychodziłam na dwór, by pobawić się po lekcjach z dziećmi z sąsiedztwa, i rzadko zapraszałam do domu koleżanki i kolegów ze szkoły między innymi dlatego, że byłam pedantyczna i nie chciałam, żeby ktoś ruszał moje lalki. Chodziłam czasem do domów innych dziewczynek i bywałam świadkiem przerażających scen: widziałam Barbie z odciętymi włosami albo twarzami pomazanymi markerami. Ponadto dowiedziałam się, że relacje między dziećmi są bardzo zawikłane. Choć na placu zabaw wszyscy z pozoru ładnie się bawią, za kulisami tkwią uwikłani w tyranię zmieniających się hierarchii i sojuszy. Były tam królowe roju, byli oprawcy i naśladowcy. Nie należałam do dzieci nieśmiałych, ale nie potrzebowałam w pozaszkolnym życiu takich skomplikowanych układów. Zamiast tego całą energię przeznaczałam na to, by wieść prym w małym światku naszej wspólnej strefy zabaw. Jeśli pojawił się Craig i miał czelność choćby poruszyć jeden klocek, zaczynałam krzyczeć. Nie wahałam się go nawet zdzielić, gdy było to konieczne – przeważnie biłam go piąstką w środek pleców. Lalki i klocki polegały na mnie, a ja pieczołowicie obdarzałam je istnieniem, wywołując jeden po drugim kolejne osobiste kryzysy. Jak każde dobre bóstwo, patrzyłam, jak cierpią i jak wzrastają.

W międzyczasie przez okno swojego pokoju obserwowałam prawdziwe życie na Euclid Avenue. Późnymi popołudniami przyglądałam się, jak pan Thompson, wysoki Afroamerykanin mający naprzeciw nas kamienicę o trzech mieszkaniach, pakuje gitarę basową na tył cadillaca i rusza na występ w jednym z klubów jazzowych. Patrzyłam, jak Mendozowie, nasi meksykańscy sąsiedzi, wracają do siebie furgonetką wypakowaną drabinami po długim dniu malowania domów, a przy płocie witają ich rozszczekane psy.

W naszej dzielnicy mieszkali ludzie z klasy średniej o różnych kolorach skóry. Dla dzieci rasa się nie liczyła – bawiły się z każdym, kto akurat był na dworze i miał na to ochotę. Do grona moich przyjaciółek należały Rachel, której mama była biała i mówiła z brytyjskim akcentem, Susie, dziewczynka o kręconych rudych włosach, oraz wnuczka Mendozów, która czasem przyjeżdżała do dziadków w odwiedziny. Każde z naszych nazwisk było z innej parafii – Kansopant, Abuasef, Yacker, Robinson – i byliśmy za mali, by sobie uświadomić, że świat wokół nas szybko się zmienia. W 1950 roku, piętnaście lat przed przeprowadzką moich rodziców do South Shore, dzielnica ta była w 96 procentach zamieszkana przez białych. Kiedy w 1981 roku wyjeżdżałam na studia do koledżu, 96 procent mieszkańców było czarnych.

Craig i ja wychowywaliśmy się omywani wzburzonymi falami zmian społecznych. W otaczających nas kwartałach żyły rodziny żydowskie, imigranckie, białe i czarne, osoby, którym się powodziło, oraz takie, które sobie nie radziły. Ludzie dbali o trawniki i doglądali swoich pociech. Wystawiali czeki Robbie, by uczyła ich dzieci gry na pianinie. Przypuszczam, że moja rodzina plasowała się wśród tych uboższych w dzielnicy. Nie znaliśmy wielu takich, które jak my, gnieżdżący się na piętrze u Robbie i Terry’ego, nie miały własnego domu. Na South Shore nie upowszechniły się jeszcze trendy zauważalne w innych dzielnicach, z których bogatsi mieszkańcy już dawno wyprowadzili się na przedmieścia i gdzie firmy plajtowały jedna po drugiej, co prowadziło do ogólnej zapaści. Zmiany te jednak powoli nadciągały i zaczynaliśmy dostrzegać ich skutki, zwłaszcza w szkole.

W drugiej klasie panował chaos – gromada niesfornych dzieci rzucała się gumkami do mazania, co ani w Craiga, ani moim dotychczasowym doświadczeniu nie było normalne. Wyglądało na to, że nauczycielka nie potrafi nad nimi zapanować – że wręcz nie lubi dzieci. Co gorsza, nikogo chyba nie obchodził jej brak kompetencji. Uczniowie traktowali to jak wymówkę, by łobuzować, a nauczycielka najwyraźniej myślała o nas jak najgorzej. W jej oczach byliśmy klasą „złych dzieci”, ale przecież nikt nami nie pokierował, nikt nas nie zorganizował, a do tego byliśmy skazani na ponurą, ciemną salkę w szkolnej piwnicy. Spędzane w niej godziny okrutnie się dłużyły. Siedziałam zmarkotniała przy biurku na krześle o barwie zielonych wymiocin – oficjalny kolor lat siedemdziesiątych – niczego się nie ucząc i wyczekując długiej przerwy, podczas której będę mogła pójść do domu i poskarżyć się mamie.

Kiedy w dzieciństwie coś mnie rozgniewało, prawie zawsze biegłam do mamy, żeby się wyżalić. Gdy wściekałam się na nową nauczycielkę, słuchała cierpliwie, mówiąc: „Ojejku” albo: „Naprawdę?”. Nigdy nie pochwalała moich wybuchów, ale poważnie traktowała sytuacje, które mnie frustrowały. Inna matka mogłaby uznać, że nie warto stawać okoniem, tylko kazałaby dziecku dalej chodzić do szkoły i przynosić dobre stopnie. Lecz moja rozumiała problem. Widziała różnicę między dziecięcym naburmuszeniem a autentycznym cierpieniem. Nic mi nie mówiąc, odwiedzała szkołę i prowadziła zakulisowy lobbing, dzięki któremu wraz z kilkorgiem innych uczniów o dobrych wynikach zaliczyliśmy całą serię testów i po mniej więcej tygodniu zostaliśmy na stałe przeniesieni piętro wyżej do jasnej, dobrze zorganizowanej trzeciej klasy prowadzonej przez uśmiechniętą, konkretną nauczycielkę, dobrze znającą się na swoim fachu.

Ta zmiana, choć drobna, przeobraziła moje życie. Wówczas nie zastanawiałam się, jaki los spotka te wszystkie dzieci, które pozostały w piwnicy z niekompetentną nauczycielką. Dziś, jako dorosła, wiem, że dzieci już w bardzo wczesnym wieku dostrzegają, kiedy dorośli ich nie doceniają i nie angażują się w ich rozwój. Gniew, który się w nich wówczas budzi, może się przejawiać jako krnąbrność. Trudno jednak je winić. To nie są „złe dzieci”. One po prostu starają się przetrwać w złej sytuacji. Jednak wtedy po prostu się cieszyłam, że udało mi się uciec. Wiele lat później dowiedziałam się, że moja matka, osoba cicha, lecz z natury skłonna do ironii i zwykle najbardziej szczera w każdym towarzystwie, pewnego razu poszła spotkać się z nauczycielką drugiej klasy i tak uprzejmie, jak potrafiła, powiedziała jej, że nie powinna uczyć dzieci, lecz raczej pracować w sklepie na kasie.

Z BIEGIEM CZASU MAMA ZACZĘŁA MNIE ZACHĘCAĆ do wychodzenia na podwórko i zabaw z dziećmi z sąsiedztwa. Liczyła, że nauczę się brylować w towarzystwie niczym mój brat. Jak już wspominałam, gdy Craig brał się do czegoś, w jego wykonaniu rzeczy trudne wyglądały na proste. Stawał się właśnie coraz większą sensacją na boisku do koszykówki, był energiczny, zręczny i szybko rósł. Z czasem ojciec zaczął go namawiać, by szukał sobie jak najtrudniejszych przeciwników, toteż Craig samodzielnie jeździł w odległe zakątki miasta, aby grać z najlepszymi dziećmi w Chicago. Tymczasem jednak stawiał czoła naszym lokalnym talentom. Szedł z piłką na drugą stronę ulicy do Rosenblum Park, mijał drabinki i huśtawkę, na których lubiłam się bawić, po czym przekraczał niewidzialną granicę, znikając za zasłoną drzew w odległej części parku, gdzie znajdowały się boiska do kosza. Tamten rejon zawsze jawił mi się jako otchłanny, tajemny, ciemny las pełen pijaków, bandytów i przestępczych sprawek, ale Craig skorygował moje wyobrażenie, twierdząc, że tak naprawdę ludzie tam nie są wcale źli.

Dzięki koszykówce mój brat przełamywał wszelkie bariery. Nauczył się zagadywać nieznajomych, kiedy chciał się włączyć do gry. Nauczył się dogryzać większym, szybszym przeciwnikom na boisku, rzucając uszczypliwe, choć przyjazne docinki. Sport pomógł mu też zdemaskować różne mity o mieszkańcach dzielnicy i panujących w niej stosunkach, dzięki czemu przekonał się o słuszności życiowego credo mojego taty, że ludzie są w większości dobrzy, o ile dobrze się ich traktuje. Nawet podejrzane typki, które kręciły się wokół sklepu monopolowego na rogu, cieszyły się na widok Craiga – wołali go po imieniu i przybijali z nim piątkę, gdy przechodził.

– Skąd ty ich znasz? – pytałam z niedowierzaniem.

– Bo ja wiem? Po prostu mnie kojarzą – odpowiadał, wzruszając ramionami.

Miałam dziesięć lat, gdy w końcu dojrzałam do decyzji, by także zacząć spacerować po okolicy. Kierowała mną głównie nuda. Było lato, skończyła się szkoła. Razem z Craigiem jeździłam codziennie nad jezioro Michigan na miejski obóz rekreacyjny w nadbrzeżnym parku, ale wracaliśmy do domu o szesnastej i wciąż mieliśmy do zagospodarowania kilka godzin. Nie interesowałam się już tak bardzo lalkami, a w pozbawionym klimatyzacji mieszkaniu późnymi popołudniami panował nieznośny upał. Zaczęłam towarzyszyć Craigowi w wędrówkach po osiedlu i spotykałam dzieci, których nie miałam okazji poznać w szkole. Po drugiej stronie uliczki za naszym domem było malutkie osiedle spółdzielni mieszkaniowej Euclid Parkway, na które składało się piętnaście domów zbudowanych wokół wspólnego spłachetka zieleni. Był to wolny od samochodów raj: mnóstwo dzieci grało w softball, skakało przez dwie skakanki albo po prostu siedziało na schodkach i gadało. Ale zanim zdołałam zawrzeć znajomość z rówieśniczkami, musiałam przejść test. Przybrał postać DeeDee, dziewczyny z pobliskiej szkoły katolickiej. Była wysportowana i ładna, ale nieustannie się dąsała i przewracała oczami. Często siadała na schodkach rodzinnego domu razem z inną, bardziej lubianą dziewczyną o imieniu Deneen.

Deneen zawsze odnosiła się do mnie przyjaźnie, ale DeeDee najwyraźniej mnie nie lubiła. Nie wiem dlaczego. Ilekroć przychodziłam na Euclid Parkway, rzucała półgębkiem różne nieprzyjemne uwagi, jakby samo moje przybycie psuło wszystkim dzień. Z biegiem lata jej komentarze stawały się coraz głośniejsze. Czułam się zniechęcona. Uświadomiłam sobie, że stoję przed wyborem. Mogłam nadal grać rolę nowej dziewczynki, nad którą inni się pastwią, mogłam dać sobie spokój z osiedlem Parkway i wrócić do domu i swoich zabawek, albo mogłam spróbować zyskać szacunek DeeDee. Z tą ostatnią opcją wiązało się pytanie: czy powinnam porozmawiać z DeeDee i postarać się przekonać ją do siebie słowami, uprawiając coś w rodzaju dziecięcej dyplomacji, czy po prostu ją uciszyć?

Kiedy następnym razem DeeDee rzuciła komentarz pod moim adresem, skoczyłam ku niej, przywołując wszystkie nauki ojca na temat skutecznego zadawania ciosów. Runęłyśmy na ziemię, bijąc się i wywijając nogami. Wszystkie dzieci z Euclid Parkway natychmiast otoczyły nas ciasnym kręgiem, a w ich okrzykach słychać było podniecenie i sztubacką żądzę krwi. Nie pamiętam, kto nas rozdzielił – może Deneen, może mój brat, a może któryś z przywołanych rodziców – ale po bójce uświadomiłam sobie, że przeszłam coś w rodzaju chrztu bojowego. Zostałam oficjalnie zaakceptowana jako członkini osiedlowego plemienia. DeeDee ani mnie nie stała się żadna krzywda, byłyśmy tylko brudne i zdyszane. Nigdy nie zostałyśmy bliskimi koleżankami, ale przynajmniej zyskałam jej szacunek.

BUICK OJCA NADAL BYŁ NASZYM SCHRONIENIEM i oknem na świat. Krążyliśmy nim w niedziele i letnie wieczory po mieście bez konkretnego celu. Czasem zajeżdżaliśmy do dzielnicy na południe od nas znanej jako Pill Hill – Pigułkowe Wzgórze – ponieważ mieszkało tam wielu afroamerykańskich lekarzy. Była to jedna z piękniejszych i bogatszych części South Side, w której na podjazdach przed domami stały po dwa samochody, a w ogródkach bujnie rozkwitały kolorowe kwiaty.

Mój ojciec był podejrzliwy względem bogatych ludzi. Nie podobali mu się tacy, co zadzierali nosa, i nie palił się do posiadania własnego domu. Był taki moment, kiedy wraz z mamą rozważali zakup domu niedaleko bungalowu Robbie i pewnego razu pojechali obejrzeć go w towarzystwie agenta nieruchomości, lecz ostatecznie nie zdecydowali się na transakcję. Byłam wówczas jej gorącą zwolenniczką. Uważałam, że mieszkanie w wielopiętrowym domu będzie bardzo nobilitujące. Ojciec zachowywał jednak wrodzoną podejrzliwość, brał pod uwagę wady tego rozwiązania i wiedział, że powinniśmy zostawić sobie trochę oszczędności na czarną godzinę. „Nie chcielibyście, żeby posiadanie domu nas zrujnowało”, powtarzał nam, wyjaśniając, że niektórzy ludzie inwestują wszystkie oszczędności i jeszcze się zapożyczają, by kupić ładny dom, ale tym samym pozbawiają się wszelkiej swobody.

Rodzice rozmawiali z nami jak z dorosłymi. Nie pouczali nas, lecz na poważnie rozważali każde zadane pytanie, nawet niedojrzałe. Nigdy nie kończyli dyskusji na odczepnego. Czasem rozmawialiśmy godzinami, bo Craig i ja zadręczaliśmy ich pytaniami o wszystko, czego nie rozumieliśmy. Jako małe dzieci pytaliśmy: „Dlaczego ludzie chodzą do toalety?” albo: „Po co komu praca?”, a gdy nam to wyjaśnili, zasypywaliśmy ich pytaniami do odpowiedzi. Jedno z moich pierwszych sokratejskich zwycięstw zaczęło się od pytania: „Dlaczego musimy jeść jajka na śniadanie?”, co otworzyło dyskusję o konieczności spożywania białka. Spytałam wówczas, czy w maśle orzechowym nie ma go dość, i po dalszej debacie mama musiała zrewidować swoje poglądy na temat jajek, które niezbyt lubiłam. Przez kolejnych dziewięć lat robiłam sobie na śniadanie uczciwie wywalczone kanapki z grubą warstwą masła orzechowego i dżemu, nawet nie tykając jajek.

Gdy dorastaliśmy, rozmawialiśmy też na temat narkotyków, seksu, wyborów życiowych, rasy, nierówności i polityki. Rodzice nie spodziewali się, że będziemy święci. Ojciec stwierdził, że seks jest i powinien być radosny. Nie owijali też w bawełnę trudnych życiowych tematów. Na przykład pewnego lata Craig dostał nowy rower i pojechał nim na wschód ku jezioru Michigan, po czym skręcił na asfaltową dróżkę wzdłuż plaży Rainbow, gdzie czuć już wiejącą od wody bryzę. Wkrótce jednak policjant zatrzymał go, oskarżył o kradzież i nie chciał przyjąć do wiadomości, że młody czarny chłopiec mógł w uczciwy sposób wejść w posiadanie nowego roweru. (Policjanta, który też był Afroamerykaninem, bezlitośnie zrugała później nasza matka i zmusiła go, by przeprosił Craiga). Rodzice wyjaśnili nam, że było to niesprawiedliwe, lecz niestety powszechne zdarzenie. Kolor skóry narażał nas na przykrości. Był czymś, z czym zawsze będziemy musieli się w życiu liczyć.

Zabierając nas na przejażdżki po Pill Hill, ojciec chciał w nas chyba rozbudzić ambicję i pokazać, co może nam dać porządne wykształcenie. Rodzice całe życie spędzili na obszarze kilku kilometrów kwadratowych Chicago, ale nie mieli złudzeń, że losy Craiga i moje potoczą się podobnie. Nim się pobrali, przez krótki czas chodzili do publicznych koledżów, ale porzucili je na długo przed uzyskaniem licencjatu. Matka chciała zostać nauczycielką, w końcu jednak uznała, że lepszym wyjściem będzie zatrudnienie się w charakterze sekretarki. Ojcu po prostu skończyły się pieniądze na czesne, więc wstąpił do wojska. Nikt z jego rodziny nie namawiał go do powrotu do szkoły, a on nie miał nikogo, na kim mógłby się wzorować, aspirując do lepszego życia. Służył przez dwa lata, przenoszony z jednego garnizonu do drugiego. Dawniej marzył co prawda o ukończeniu koledżu i karierze artysty, lecz szybko zarzucił te plany i za zarobione pieniądze postanowił pomóc młodszemu bratu w uzyskaniu dyplomu architekta.

Teraz, zbliżając się do czterdziestki, skupił się na oszczędzaniu pieniędzy dla nas, swoich dzieci. Nasza rodzina nie miała popaść w ruinę przez kupno zbyt drogiego domu, bo żadnego nie kupiła. Ojciec rozumował praktycznie – wiedział, że ma skąpe zasoby, a być może także niewiele czasu przed sobą. Gdy nie jeździł samochodem, podpierał się laską przy chodzeniu. Nim skończyłam podstawówkę, laskę zastąpiła kula, a później dwie. Ojciec postrzegał degeneracyjną chorobę, która niszczyła jego mięśnie i nerwy, jako osobiste wyzwanie. Sądził, że musi stawić mu czoła sam, w milczeniu.

Naszej rodzinie wystarczyły skromne przyjemności. Gdy Craig i ja przynosiliśmy dobre oceny, rodzice świętowali, zamawiając pizzę z naszej ulubionej pizzerii Italian Fiesta. W upalne dni kupowaliśmy lody w pudełku – pół litra mieszanki z czekoladą, masłem z nerkowców i czeremchą – które wystarczały nam na wiele dni. Co roku urządzano Festyn Powietrza i Wody, a wówczas pakowaliśmy rzeczy na piknik i jechaliśmy na północ wzdłuż jeziora Michigan na odgrodzony półwysep, gdzie znajdowała się stacja uzdatniania wody, w której pracował ojciec. Była to jedna z kilku okazji w roku, kiedy otwierano jej bramy dla rodzin pracowników i wpuszczano nas na trawnik nad jeziorem. Widok na śmigające nad wodą formacje myśliwców był stąd dużo lepszy niż z każdej willi przy Lake Shore Drive.

Każdego lipca tata brał urlop w stacji uzdatniania, gdzie nadzorował kotły, i pakowaliśmy się do buicka razem z ciotką i kilkorgiem kuzynostwa. W siedmioro jechaliśmy przez kilka godzin naszym dwudrzwiowym samochodem. Wyjeżdżaliśmy z Chicago drogą Skyway, mijaliśmy południowy kraniec jeziora Michigan i sunęliśmy dalej aż do miasteczka White Cloud w stanie Michigan, gdzie znajdował się kurort Dukes Happy Holiday Resort. Mieli tam pokój gier, automat z butelkowanymi napojami oraz, co było dla nas najważniejsze, wielki basen. Wynajmowaliśmy domek z małą kuchnią i spędzaliśmy dnie na pluskaniu się w wodzie.

Rodzice rozpalali grilla, palili papierosy i grali w karty z ciotką, ale ojciec robił też sobie długie przerwy, by posiedzieć z nami w basenie. Był przystojnym facetem z wąsem opadającym po obu stronach ust niczym sierp. Jego wydatną pierś i mocne ramiona znaczyły sznury mięśni – pamiątka po dawnej karierze sportowej. Podczas tych długich, spędzanych w basenie popołudniowych godzin pływał, śmiał się i podrzucał nasze małe ciałka w górę, nie musząc się przejmować słabnącymi nogami.

CZASEM NIE SPOSÓB DOSTRZEC SYGNAŁÓW UPADKU, zwłaszcza gdy zachodzi w najbliższym otoczeniu. Kiedy wraz z Craigiem każdego września wracaliśmy do szkoły Bryn Mawr, na podwórku pojawiało się coraz mniej białych dzieci. Część przeniosła się do pobliskiej szkoły katolickiej, lecz wiele całkiem wyprowadziło się z dzielnicy. Początkowo wydawało się, że uciekają tylko białe rodziny, ale w końcu to także się zmieniło. Wyjeżdżali już wszyscy, którzy mogli sobie na to pozwolić. Większość wyprowadzek następowała nieoczekiwanie i bez wyjaśnienia. Zobaczyliśmy znak NA SPRZEDAŻ na trawniku domu Yackerów i ciężarówkę przeprowadzkową przed domem Teddych. Wiedzieliśmy, co się szykuje.

Największy cios spadł na moją matkę prawdopodobnie wtedy, gdy jej przyjaciółka Vilma Stewart oznajmiła, że wraz z mężem wpłaciła pierwszą ratę na dom na podmiejskim osiedlu Park Forest. Stewartowie mieli dwoje dzieci i mieszkali dwie przecznice od nas przy Euclid Avenue. Podobnie jak my wynajmowali mieszkanie. Pani Stewart miała szelmowskie poczucie humoru i głośny, zaraźliwy śmiech, co zjednało jej sympatię mojej matki. Spotykały się i wymieniały przepisami, a przy tym nigdy nie należały do plotkarskiego kręgu towarzyskiego złożonego z innych pań domu. Syn pani Stewart, Donny, był rówieśnikiem Craiga i chłopcem równie wysportowanym jak on, dzięki czemu natychmiast się zaprzyjaźnili. Córka Stewartów, Pamela, była już nastolatką, więc mnie nie interesowała, chociaż ogólnie rzecz biorąc, nastolatki wydawały mi się dość intrygujące. Nie pamiętam zbyt wyraźnie pana Stewarta – wiem, że był kierowcą ciężarówki dostawczej w jednej z wielkich sieci piekarskich w Chicago. Zarówno on, jak i jego żona oraz dzieci mieli najjaśniejszy odcień skóry, jaki widziałam u Afroamerykanów.

Nie miałam pojęcia, jakim sposobem udało im się zarobić na dom na przedmieściu. Park Forest należało do pierwszych w pełni zaplanowanych osiedli w kraju. Nie było zwykłą dzielnicą, lecz miasteczkiem przeznaczonym dla trzydziestu tysięcy mieszkańców, wyposażonym w centra handlowe, kościoły, szkoły i parki. Założono je w 1948 roku i pod wieloma względami stanowiło wzór podmiejskiego mieszkalnictwa, które symbolizowały masowo produkowane domy i jednakowe parcele jak wykrojone foremką do ciastek. Początkowo wprowadzono tam limit czarnych mieszkańców, lecz w czasach przenosin Stewartów restrykcje te już nie obowiązywały.

Niedługo po przeprowadzce Stewartowie zaprosili nas do siebie. Umówiliśmy się na dzień, kiedy ojciec miał wolne. Bardzo się ekscytowaliśmy tą wizytą. Miała to być dla nas zupełnie nowa przygoda i szansa obejrzenia słynnego przedmieścia. We czworo ruszyliśmy buickiem na południe za miasto i po czterdziestu minutach podróży autostradą skręciliśmy w zjazd obok sterylnego centrum handlowego. Chwilę później, kierując się wskazówkami pani Stewart, kluczyliśmy krętymi uliczkami wśród prawie identycznych kwartałów. Park Forest było jak miniaturowe miasteczko, szablonowo zabudowane skromnymi domkami w ranczerskim stylu o dachach krytych szarą dachówką i podwórzach od frontu, na których rosły młode drzewka i krzewy.

– Dlaczego ludzie chcą mieszkać tak daleko? – dociekał mój ojciec, rozglądając się znad deski rozdzielczej. Zgadzałam się z nim – to było niedorzeczne. Jak okiem sięgnąć, nie widziałam żadnych dużych drzew na miarę wielkiego dębu rosnącego za oknem mojego pokoju. W Park Forest wszystko było nowe, a każdy kawałek przestrzeni obszerny i bezludny. Brakowało sklepu monopolowego z kręcącymi się przed nim typkami. Nie słyszeliśmy roztrąbionych samochodów ani policyjnych syren. Z żadnej kuchni nie dobiegała muzyka. Wyglądało na to, że okna wszystkich domów są zatrzaśnięte na głucho.

Craig zapamiętał tę wizytę jak wycieczkę do raju, głównie dlatego, że przez cały dzień na obszernych placykach pod błękitnym niebem grał w koszykówkę z Donnym Stewartem i nową paczką kumpli z przedmieścia. Moi rodzice przyjemnie spędzili czas ze Stewartami, a ja chodziłam za Pamelą i gapiłam się na jej włosy, jasną skórę i biżuterię. Zjedliśmy razem obiad.

Pożegnaliśmy się dopiero wieczorem. Wyszliśmy od Stewartów o zmroku i podeszliśmy do krawężnika, gdzie tata zaparkował samochód. Craig był spocony po grze i ledwie trzymał się na nogach. Ja też byłam zmęczona i chciałam już wracać do domu. Nie wiem czemu, ale to osiedle mnie niepokoiło. Nie zostałam fanką przedmieścia, choć nie potrafiłam powiedzieć, co dokładnie mi w nim nie odpowiadało.

Ponieważ prawie wszyscy ludzie na ulicach w nowej dzielnicy Stewartów byli biali, mama powiedziała:

– Ciekawe, czy dopiero po naszej wizycie ludzie się zorientowali, że oni są czarni.

Zastanawiała się, czy jako ewidentni Afroamerykanie z South Side nie zdradziliśmy przypadkiem ich koloru skóry, przyjeżdżając na parapetówkę. Nawet jeśli Stewartowie nie zamierzali ukrywać swojej rasy, zapewne nie rozmawiali o niej z nowymi sąsiadami. Nie naruszali w żaden sposób panującej na osiedlu atmosfery obyczajowej. W każdym razie do czasu naszych odwiedzin.

Czy ktoś patrzył na mojego ojca, gdy tamtego wieczora szliśmy do samochodu? Czy jakaś postać w mroku obserwowała nas zza zasłony, ciekawa, co się wydarzy? Nigdy się tego nie dowiem. Pamiętam tylko, że gdy ojciec zbliżył się do drzwi od strony kierowcy, lekko zesztywniał. Ktoś zadrapał karoserię jego ukochanego buicka – zrobił paskudną cienką rysę ciągnącą się przez całe drzwi aż po tylne światło. Zrobiono to kluczem albo kamieniem i na pewno nieprzypadkowo.

Jak wspominałam, mój ojciec miał stoickie usposobienie: nigdy się nie skarżył, czy to na drobnostki, czy na poważne problemy, z uśmiechem traktował przeciwności losu, a kiedy lekarz postawił mu diagnozę będącą praktycznie wyrokiem śmierci, po prostu żył dalej, jak gdyby nigdy nic. Rysę na samochodzie przyjął z podobnym spokojem. Nawet gdyby mógł kogoś ukarać lub gdyby wiedział, w które drzwi zacząć walić, i tak by tego nie zrobił.

– No niech to szlag – powiedział tylko, po czym otworzył drzwiczki.

Wracając do miasta, nie rozmawialiśmy zbyt wiele o tym incydencie. Może byliśmy zanadto wyczerpani, żeby się z nim mierzyć. Tak czy inaczej, zobaczyliśmy przedmieście i mieliśmy go dość. Ojciec musiał następnego dnia pojechać takim poharatanym samochodem do pracy i jestem pewna, że mu się to nie podobało. Lecz rysa nie pozostała w chromie zbyt długo. W pierwszej wolnej chwili tata pojechał do zakładu Sears i kazał ją usunąć.

  3.  

W PEWNYM MOMENCIE MÓJ ZWYKLE beztroski brat zaczął się zamartwiać. Nie potrafię dokładnie określić, kiedy ani dlaczego się to zaczęło, wiem tylko, że Craig – chłopiec, który ze wszystkimi na osiedlu przybijał piątkę i każdego pytał, jak leci, a jeśli tylko miał wolny kwadrans, ucinał sobie drzemkę – stał się nerwowy i czujny, jakby przeczuwał nadciągającą apokalipsę. Wieczorami w naszym mieszkaniu analizował różne scenariusze wydarzeń, które nam, reszcie rodziny, wydawały się niedorzeczne. Z obawy, że straci wzrok, zaczął nosić po domu opaskę na oczy, by nauczyć się poruszać po omacku w salonie i kuchni. Bojąc się utraty słuchu, uczył się języka migowego. Najwyraźniej bał się również amputacji, ponieważ mozolił się z posiłkami i zadaniami domowymi z prawą ręką zawiązaną za plecami. W końcu nigdy nic nie wiadomo.

Największy i chyba najbardziej uzasadniony lęk Craiga budził ogień. W Chicago regularnie wybuchały pożary spowodowane między innymi tym, że właściciele niszczejących kamienic pozwalali budynkom popaść w ruinę, a gdy trawił je ogień, chętnie inkasowali pieniądze z ubezpieczenia. Ponadto wykrywacze dymu dopiero wchodziły na rynek i ludzie z klasy pracującej wciąż nie mogli sobie na nie pozwolić. Z tych powodów w gęstej chicagowskiej zabudowie pożary wybuchały nieustannie – ogień na chybił trafił niszczył domy i ludzkie istnienia. Mój dziadek Southside przeniósł się do naszej dzielnicy, gdy pożar pochłonął jego stary dom na West Side – na szczęście nikt wówczas nie ucierpiał. (Według relacji mojej matki Southside stał na chodniku przed płonącym budynkiem i krzyczał na strażaków, by nie polewali jego cennej kolekcji płyt jazzowych). Niedawno zaś, w katastrofie niemal zbyt monstrualnej, by mój młody umysł zdołał się z nią pogodzić, jeden z moich kolegów z piątej klasy – Lester McCullom, chłopiec o anielskiej buzi i wielkim afro, który mieszkał za rogiem przy 74 ulicy – zginął w pożarze domu wraz z bratem i siostrą uwięziony przez szalejący żywioł w sypialni na piętrze.

Wtedy też po raz pierwszy brałam udział w stypie. Wszystkie dzieciaki z okolicy łkały w domu pogrzebowym, a w tle cicho grała płyta zespołu Jackson 5. Dorośli tkwili jak porażeni, niezdolni się modlić ani wypowiadać pokrzepiających frazesów w obliczu pozostałej po dzieciach pustki. Przed pomieszczeniem stały trzy zamknięte trumny, a na wieku każdej oprawiona w ramkę fotografia uśmiechniętego dziecka. Pani McCullom, która wraz z mężem zdołała wyskoczyć oknem z płonącego budynku, siedziała przed nimi tak przybita i zgnębiona, że trudno było nawet na nią patrzeć.

Jeszcze przez wiele dni poczerniały szkielet domu McCullomów syczał i się zapadał, umierając dużo wolniej niż jego młodzi mieszkańcy. Ciężki zapach dymu spowijał całą dzielnicę.

Z biegiem czasu niepokój Craiga rósł. W szkole nauczyciele prowadzili ćwiczenia ewakuacyjne, a my cierpliwie uczyliśmy się zasad ochrony przeciwpożarowej: „Stań, padnij, tocz się”. W efekcie Craig postanowił zwiększyć poziom bezpieczeństwa także w domu: sam siebie mianował rodzinnym kierownikiem ewakuacji, a mnie – swoją zastępczynią. Podczas ćwiczeń byłam gotowa oczyszczać drogi ewakuacyjne i dyrygować rodzicami, jeśli trzeba. Nie sądziliśmy, że realnie grozi nam pożar, po prostu mieliśmy obsesję na punkcie gotowości pożarowej. Zresztą zawsze woleliśmy myśleć z wyprzedzeniem. Nasza rodzina była nie tylko punktualna, lecz wręcz przyjeżdżała wcześniej na wszystkie wydarzenia, chcąc oszczędzić ojcu problemów z poszukiwaniem miejsca parkingowego blisko budynku lub dobrych miejsc na trybunach podczas meczów koszykówki Craiga. Nauczyliśmy się, że nad tym, co od nas w życiu zależy, warto panować.

I dlatego my, dzieci, badaliśmy możliwe drogi ewakuacyjne, zastanawiając się, czy w wypadku pożaru udałoby się doskoczyć z okna do rosnącego przed domem dębu albo na dach sąsiada. Przewidywaliśmy kolejność wydarzeń, gdyby w kuchni zapalił się olej do smażenia lub w razie uderzenia pioruna w dach. Craig i ja nie baliśmy się o mamę w nagłej sytuacji. Była drobna, zręczna i należała do tych osób, które pod wpływem adrenaliny potrafią dźwignąć samochód, by uwolnić dziecko. Trudniej nam się rozmawiało o niepełnosprawności taty – rozumieliśmy oczywiście, choć nie mówiliśmy tego na głos, że on nie będzie skakał razem z nami przez okno, a ostatni raz widzieliśmy, jak biega, ładnych parę lat temu.

Zdawaliśmy sobie sprawę, że gdyby zdarzyło się coś strasznego, akcja ratunkowa nie przebiegałaby tak sprawnie jak na filmach, które pokazywano nam na zajęciach pozalekcyjnych. To nie ojciec zarzuciłby nas sobie na ramię z herkulesową gracją i wyniósł w bezpieczne miejsce. Mógłby to zrobić co najwyżej Craig, który lata później znacznie go przerósł, lecz wówczas był chłopcem o wąskich ramionach i patykowatych nogach, świadomym tego, że jakiekolwiek heroiczne wyczyny z jego strony wymagać będą praktyki. To dlatego podczas naszych rodzinnych ćwiczeń przeciwpożarowych zaczął wymyślać najgorsze możliwe scenariusze – kazał ojcu kłaść się na podłodze i leżeć bezwładnie niczym wór ziemniaków, jak gdyby stracił przytomność, nawdychawszy się dymu.

– Rany julek – mawiał tata, kręcąc głową. – Naprawdę musimy to robić?

Nie nawykł do bezsilności. Odsuwał od siebie jej wizję, starannie dbając o samochód, płacąc na czas wszystkie rachunki, unikając tematu postępującej choroby i nie opuszczając ani jednego dnia w pracy. Wprost przeciwnie – wolał być podporą dla innych. Jeśli nie mógł pomóc fizyczną pracą, służył wsparciem emocjonalnym i przewodnictwem intelektualnym. Dlatego też sporą satysfakcję sprawiało mu pełnienie funkcji kapitana okręgu wyborczego Partii Demokratycznej. Piastował to stanowisko przez wiele lat między innymi dlatego, że od pracowników miejskich niemal bezwzględnie oczekiwano lojalnej służby aparatowi partyjnemu. Choć w pewnym sensie go do niej zmuszono, tata i tak kochał tę pracę, co zdumiewało moją mamę, zważywszy na to, ile czasu pochłaniała. W weekendy odwiedzał okoliczne dzielnice, by porozmawiać z wyborcami, w czym niekiedy towarzyszyłam mu bez entuzjazmu. Parkowaliśmy samochód i ruszaliśmy uliczkami pełnymi skromnych bungalowów. Kiedy się zbliżaliśmy, jakaś pochylona wdowa albo brzuchaty robotnik fabryczny z puszką piwa Michelob w ręku zerkali na nas przez moskitierę w drzwiach. Często rozpromieniali się na widok ojca, który stał z szerokim uśmiechem na werandzie, podpierając się laską.

– No proszę, Fraser! – wołali. – Ale niespodzianka! Zapraszam do środka.