Spotkania z Małym Księciem  - Małgorzata Kapłon - ebook
Wydawca: Impuls Oficyna Wydawnicza Kategoria: Poradniki Język: polski

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 16000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
7 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 178 Przeczytaj fragment ebooka

Ebooka przeczytasz na:

e-czytniku EPUB
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Zabezpieczenie: watermark Przeczytaj fragment ebooka

Opis ebooka Spotkania z Małym Księciem - Małgorzata Kapłon

Książka ma charakter monograficzny i dotyczy stymulacji dziecka do poznawania, przeżywania i przetwarzania świata w ramach wychowania przez sztukę, zgodnie z ideą integracji oddziaływań wychowawczo-dydaktycznych w wychowaniu przedszkolnym i nauczaniu początkowym. Przedmiotem opisanych w książce oddziaływań pedagogicznych (scenariusze sytuacji edukacyjnych oraz sprawozdania z ich przeprowadzenia) jest aktywność dźwiękowo-muzyczno-ruchowa, językowa i plastyczna dzieci, wywołana przez bodźce kinetyczno-ruchowe, wzrokowe i werbalne. Zabawy i działania twórcze powstały na podstawie książki „Mały Książę”. Adresatami publikacji są nauczyciele i studenci kierunków pedagogicznych (specjalności wychowanie przedszkolne, nauczanie początkowe, sztuka, język polski).

Opinie o ebooku Spotkania z Małym Księciem - Małgorzata Kapłon

Fragment ebooka Spotkania z Małym Księciem - Małgorzata Kapłon






Małgorzata Kapłon

Spotkania z Małym Księciem

Wykorzystanie sztuki w pracy pedagogicznej z dziećmi

Impuls

Kraków 2006


Dedykacja

Wszystkim moim dzieciom






Wstęp


Przygotowuję się dobrze do pracy, gdyż błędem jest myśleć, że sztuka to rzecz łatwa.
H. Toulouse-Lautrec




Na początku XXI wieku szczególną wagę zyskuje wiedza towarzysząca dojrzałej osobowości człowieka, a także relacje międzyludzkie. Potrzebne stają się jednostki o skrystalizowanym poczuciu własnej i kulturowej tożsamości; osoby kreatywne, empatyczne, otwarte i odpowiedzialne, o szerokich kompetencjach komunikacyjnych. Jak zauważa słynny futurolog A. Toffler, od ludzi oczekuje się, że w pracy wykorzystywać będą nie tylko swe zdolności umysłowe, ale także uczucia, intuicje i wyobraźnię1. Jest on przekonany, że naturalnymi zwolennikami przemian są jednostki ceniące odmienność i niezależność.

Pedagogika nieustannie poszukuje nowych sposobów wspierania i doskonalenia rozwoju człowieka. W momencie uznania twórczości za nieodłączny atrybut człowieczeństwa włączyła się do dyskusji nad kreatywnością, gdyż odpowiednie warunki do ukształtowania tak pożądanej obecnie, wszechstronnej osobowości mogą stworzyć tylko nauczyciele świadomi kulturotwórczego sensu edukacji, nauczyciele kreatywni i odważni. Współcześni pedagodzy za najważniejsze uznają stwarzanie dziecku warunków do rozwoju osobowości oraz przybliżanie mu świata wartości uznawanych za uniwersalne, a wśród nich wartości tradycyjnych: prawdy, dobra i piękna. W dalszej kolejności wymieniane są sprawności, a dopiero na końcu wiadomości. Praca pedagogiczna jest skierowana na dziecko jako podmiot i indywidualność, a różne zabiegi edukacyjne stosowane w jej trakcie mają doprowadzić do zintegrowania się w nim – przez poznanie, doświadczanie i przeżywanie – elementów rzeczywistości w aspekcie motywacyjnym, działaniowym i intelektualnym. Istotę tej pracy stanowi możliwość poznania wielopłaszczyznowej i wielowątkowej rzeczywistości otaczającej dziecko oraz wykorzystania w praktyce zdobytych sprawności i umiejętności, wiadomości i doświadczeń.

Niniejsza książka powstała w związku z ideą integracji oddziaływań wychowawczo-dydaktycznych w pedagogice przedszkolnej i wczesnoszkolnej i dotyczy stymulacji dziecka do poznawania, przeżywania i przetwarzania świata w wychowaniu przez sztukę.

W rozdziale pierwszym (teoretycznym) omówiłam współczesne rozumienie wychowania, a także twórczy charakter działalności dziecka oraz istotę wychowania przez sztukę.

Rozdział drugi zawiera przykłady scenariuszy sytuacji edukacyjnych, będące propozycjami praktycznych rozwiązań założeń wychowania przez sztukę, które zostały oparte na Małym Księciu Antoine'a de Saint-Exupéry. Scenariusze te powstały jako owoc mojej wieloletniej pracy w roli nauczycielki wychowania przedszkolnego i związanych z nią poszukiwań. Zrealizowałam je w pracy pedagogicznej z dziećmi pięcioletnimi w jednym z podkrakowskich przedszkoli, ale mogą być także wykorzystane w pracy z dziećmi starszymi (w tym w nauczaniu zintegrowanym).

W zależności od predyspozycji i inwencji nauczyciela mogą zostać twórczo przekształcone lub odtworzone w wybranych fragmentach bądź w całości. W rozdziale trzecim prezentuję oddziaływania wychowawczo-dydaktyczne na wszechstronne kształtowanie się osobowości dzieci w procesie wychowania przez sztukę.

Książkę kończą uogólnienia i wnioski, w aneksie zaś został zamieszczony sprawdzian dyspozycji twórczych dziecka mojego autorstwa.


Rozdział I
Wychowanie przez sztukę


Wychowanie jako kształcenie do rozwoju i wartości


Wychowanie dziecka to nie miła zabawa, a zadanie, w które trzeba włożyć wysiłek bezsennych nocy, kapitał ciężkich przeżyć i wiele myśli.
J. Korczak


Socjologowie definiują wychowanie jako najstarszy proces społeczny, sprowadzający się do oddziaływania pokolenia dorosłych na jednostki niedojrzałe, dzięki czemu zachowane zostają wartości i struktury społeczne bytu. Trwałość zasad i norm wychowania pociąga za sobą rozwój jednostki, gwarantuje jej wolność samorealizacji oraz poczucie bezpieczeństwa1. Najbardziej znamienne w tym procesie jest ukierunkowanie na przyszłość.

Współcześnie wychowanie traktowane jest jako całokształt procesów i oddziaływań zachodzących w relacji między dwoma osobami, jako świadome, planowe wspomaganie i towarzyszenie wychowawcy w osiąganiu przez wychowanka wielowymiarowości oraz coraz wyższego poziomu człowieczeństwa. Opiera się na pociągającej mocy wartości i norm, wskazaniu ich we wzorcach zachowań, a także na naturalnym dążeniu człowieka do dobra, prawdy, piękna, miłości, życia wiarą i nadzieją. Polega na rozwijaniu wszystkich możliwości jednostek związanych z systemem wartości i ich sumieniem. Zakłada tworzenie więzi interpersonalnych, międzyludzkie poznanie i zjednoczenie oraz uznanie i afirmację wolności. Dzięki temu obydwie strony dialogu wychowania urzeczywistniają wobec siebie wartości nadające sens ich życiu, są empatyczne i otwarte, uznają wzajemną godność i wymienność ról, okazują zaufanie i poczucie odpowiedzialności2.

M. Jakowicka tłumaczy kształcenie dla rozwoju jako


wyzwalanie wartości wewnętrznych jednostki, ciągłe wzbogacanie jej osobowości ku przekraczaniu siebie z dnia dzisiejszego, uczenie jej trudnej sztuki wyboru wartości, stymulowanie procesu zmian ku podnoszeniu, wzmacnianiu aktywności dziecka w równych zakresach jego życia, ku pogłębianiu zrozumienia i poczucia odpowiedzialności za jakość swego życia3.


R. Guardini podkreślał, jak wielką rolę w procesie wychowania odgrywa wychowawca, pisząc:


nie jest ważne ani to, co wychowawca mówi, ani to, jakimi metodami pracuje, jak ważne jest to, kim on sam jest. Nie ma nic ważniejszego dla rozwoju osobowości niż zetknięcie się z człowiekiem naprawdę wielkim, poddanie się wpływowi jego postaci4.


Mówiąc o wzorcu osobowym wychowawcy, nie sposób nie wymienić określających go cech osobowych. Są nimi: samoświadomość oraz świadomość własnego systemu wartości, jasne zasady etyczne, poczucie odpowiedzialności, umiejętność przeżywania i okazywania uczuć oraz zainteresowanie ludźmi i sprawami społecznymi.

Drogi w dialogu wychowania powinny wytyczać nauczycielowi z jednej strony maksyma C. Junga: kto chce wychowywać, niech się sam wychowuje5, a z drugiej przekonanie J. Korczaka, że pierwszym, niespornym jest prawo dziecka do wypowiadania swych myśli, czynnego udziału w naszych o nim rozważaniach i wyrokach6.

Zamiast korygować i oceniać dzieci, powinien korygować własną postawę. Zamiast modelować je na swoje podobieństwo, musi dostrzegać ich potrzeby i prawa.

Słowa K. Wojtyły wychowanie to twórczość... w tworzywie całkowicie ludzkim są przykładem interpretowania pracy nauczyciela jako pracy twórczej. Jednym z jej decydujących czynników jest inwencja i umiejętność szybkiego reagowania na nieprzewidziane sytuacje dydaktyczne8.

Założenie, że wychowanie jako proces społeczny prowadzi do możliwie pełnej samorealizacji jednostki wyznacza nauczycielowi priorytetowe zadanie stymulowania działania twórczego wychowanków9. Dziedziną szczególnie predysponowaną do kształcenia twórczych cech w strukturze osobowości dziecka, które z czasem mogą być transponowane na inne obszary jego aktywności, jest wychowanie przez sztukę10.

Proces stwarzania warunków do bogacenia wewnętrznego świata dziecka wymaga od dorosłych subtelności, wiedzy i kultury11. Przed nauczycielem stoi zadanie zapewnienia dziecku warunków do optymalnego rozwoju oraz wyzwolenie procesów kształtowania się właściwych form postępowania. Nauczyciel powinien zainspirować dziecko do samodzielnego działania i umiejętnie wycofać się, zachowując życzliwe zainteresowanie jego pracą. J. Korczak pisał:


jeśli umiecie diagnozować radość dziecka i jej natężenie, musicie dostrzec, że najwyższą jest radość pokonanej trudności, osiągniętego celu, odkrytej tajemnicy. Radość triumfu i szczęście samodzielności, opanowania, władania12.


Stwarzając otwarte sytuacje edukacyjne, nauczyciel uznaje prawo dziecka do kreowania samego siebie. Kształtuje jego twórczą postawę oraz rozwija motywację. Jest otwarty na dziecięce pomysły, prowadzi je do poszukiwania nowych rozwiązań i sposobów radzenia sobie z problemami. Pozostawia dziecku czas na zastanowienie się, planowanie i eksperymentowanie. Pozwala na popełnianie błędów i ich samodzielne korygowanie. Rozwija w dziecku umiejętność dokonywania wyboru i podejmowania odpowiedzialności za własne czyny. Pozwalając dziecku na doświadczanie, działanie i uzewnętrznianie emocji, pomaga mu odkrywać jego indywidualne cechy oraz uczy je oceniać swoje postępowanie i korzystać z wiedzy o samym sobie.

Współczesna koncepcja wychowania funkcjonuje w nurcie psychologii humanistycznej, która każe pamiętać o poszanowaniu uczuć, godności, pragnień, dążeń, zdolności i zainteresowań dziecka. W eseju O człowieku trójskrzydłym B. Dymara stwierdza, że


przemiana współczesnego świata w kierunku jego humanizacji, musi być oparta na związkach woli, wizji, odwagi i nadziei13.


Wartościowy świat dziecka to taki świat, który zaspokaja jego potrzeby, dążenia i aspiracje oraz zapewnia mu warunki ukierunkowanego i harmonijnego rozwoju. Rozwój ten jest procesem zmian zachodzących w psychice dziecka i prowadzi do podnoszenia się jakości życia dziecka w odpowiednich proporcjach we wszystkich jego aspektach. Wychowanie ukierunkowane na wartości jest skuteczne, gdy nauczyciel zna świat wartości dziecka. Dopiero znając go, może go odpowiednio rozwijać14.



Twórczy charakter działalności dziecka


Każde dziecko w trakcie zabawy zachowuje się podobnie jak twórczy pisarz; buduje ono własny świat lub raczej przekształca w nowy sposób rzeczy znajdujące się w nim, tak, aby doznać przyjemność.
Z. Freud


B. Suchodolski stwierdza, że prawo dziecka do wykształcenia realizowane jest przede wszystkim jako jego prawo do zabawy.


Zabawa jest bowiem zespołem takich czynności dziecka, w których poznaje ono świat i innych ludzi, zdobywa środki do ekspresji, osiąga pierwsze szczeble umiejętności manualnych i podejmuje inicjatywy twórcze15.


Pedagogika już dawno podkreślała jej pozytywny wpływ na rozwój wyobraźni, wrażliwości moralnej i bystrości dziecka.

Zabawa dziecka, jako swoista i podstawowa forma jego działalności, jest zjawiskiem społecznym. We współczesnej psychologii podkreśla się jej historyczny charakter. W zależności od warunków zmienia się jej tematyka i treść, ale forma pozostaje ta sama. Zabawa powstaje i rozwija się pod wpływem otoczenia i własnej aktywności dziecka. Skłania dziecko do eksploracji świata, służącej celom praktycznym, tak więc poznane atrybuty rzeczy i osób oraz ich relacje wykorzystuje ono w swobodnym i twórczym działaniu. Jest przeciwieństwem rozczarowania, znużenia, braku energii, a napięcie emocjonalne jej towarzyszące podnosi poziom aktywacji i przyspiesza przetwarzanie informacji16. Aktywność zabawowa ma zawsze zabarwienie emocjonalne – daje przyjemność odbierania wrażeń i osiągania celu oraz sprawia radość związaną z zaspokojeniem potrzeb i z rozładowaniem napięć.

Istotą zabawy jest swoboda w ramach pewnych zasad i działanie na niby. W trakcie zabawy dziecko podejmuje tylko te czynności, które interesują je w danej chwili.

Bawiące się dziecko w naturalny sposób tworzy metafory, przenosząc znaczenia z jednej rzeczy na drugą. Metafory czynnościowe udawane powstają podczas wykonywania przedmiotem niekonwencjonalnej czynności, istotnej dla transformacji znaczeniowej. Metafory czynnościowe nieudawane towarzyszą konwencjonalnemu postępowaniu dziecka z przedmiotem, w trakcie którego dostrzega ono jego podobieństwo postępowania z innymi przedmiotami17. Płynność w posługiwaniu się obrazami umysłowymi pozytywnie wpływa na rozwój wyobraźni twórczej dziecka, określanej jako zdolność umysłu do tworzenia wyobrażeń, opartych na aktualnych lub wcześniejszych doświadczeniach zmysłowych. Zdolność ta pozwala na wykraczanie poza dostarczane informacje oraz stanowi podstawę dokonywania zmian w otoczeniu i samym sobie18.

Granica między zabawą a twórczością jest trudna do ustalenia, gdyż właściwości zabawy są równoznaczne ze wskaźnikami postawy twórczej. Twórczość, tak jak każda czynność dowolna, zawiera elementy ludyczne i jest zjawiskiem powszechnym u dzieci19. Dziecko bawi się zarówno wówczas, gdy maluje, nuci śpiewanki czy układa rymowanki, jak i kiedy tworzy często pełne dramatycznych chwil napięcia inscenizacje. Psychologowie podkreślają, że aspektem wiążącym ze sobą zabawę i twórczość jest znacząca rola emocji i uczuć. Tak jak zabawa zapewnia niemal nieograniczone możliwości ich ekspresji, tak silnie nasycony jest nimi proces twórczy20.

Postawa twórcza jest rozumiana jako aktywny stosunek jednostki do świata. Wyraża się w potrzebie poznawania, przeżywania i świadomego przetwarzania zastanej rzeczywistości i własnego „ja". Jest immanentną cechą dziecka mającego wrodzoną spontaniczną ciekawość świata, wykorzystywaną zarówno w toku eksploracji jak i jego efektach. Twórcze nastawienie do świata jest stylem bycia przejawiającym się w krytycyzmie i dociekliwości intelektualnej, w poszukiwaniu nowych rozwiązań oraz otwartości na nowe myśli, poglądy i propozycje21. Dziecko wyraża je w zależności od tematu zabawy i wykorzystywanych w niej rekwizytów22. Kreatywność dziecka przejawia się w umiejętności wyobrażania sobie, fantazjowania i improwizowania oraz dużej produktywności, odzwierciedla jego marzenia i pragnienia, obawy i lęki23. W trakcie twórczości dziecka


rozładowują się wewnętrzne stany napięć psychicznych realizowane poprzez kolejne etapy ruchów, mimiki i gestów24.


Proces ten jest swoistym oczyszczeniem, dokonującym się przez przeniesienie ze świata realnego w krainę marzeń. Oryginalna twórczość dziecięca zaskakuje niezwykłą spontanicznością, śmiałą penetracją i eksploracją dokonywaną bez jakiegokolwiek wysiłku.

W dzieciństwie ekspresja nie jest ograniczona normami zachowania, a jakiekolwiek formy przymusu wywołują sprzeciw. Aktywność twórcza dziecka jest spontaniczną manifestacją jego emocjonalności i nie ma intencji zaspokajania potrzeb estetycznych otoczenia25. Dziecko czerpie radość i satysfakcję z samego dokonywania zmian, z samego działania. Nie jest przywiązane do swoich dzieł i bez żalu rozstaje się z nimi, by podjąć na nowo wysiłek twórczy. Twórczość dziecka obejmuje jego ekspresję artystyczną i emocjonalną w estetycznie zorganizowanych strukturach, tworzonych intuicyjnie. Wynika z nieuświadomionego jeszcze pragnienia transgresji swojej osobowości i ekspansji swojego miejsca w świecie26. Akt twórczy jest bowiem działaniem uruchamiającym skoncentrowane siły podmiotu, specyficznym rodzajem ekspansji, rozszerzającym dotychczasowe granice poznania. Otwiera nowe przestrzenie, których dotychczas nikt nie dostrzegał, dzięki czemu jednostka pokonuje własne ograniczenia27.

Proces twórczy i jego uwarunkowania były przedmiotem wielu badań z dziedziny psychologii. S. Popek zauważył, że składa się on z szeregu czynności psychicznych i fizycznych podmiotu, mniej lub bardziej świadomych. Wśród nich najważniejsze są: fantazja, myślenie dywergencyjne, nastrój emocjonalny i wola działania. W ich trakcie ma miejsce wyrażenie własnej osobowości przez przekształcanie rzeczywistości zewnętrznej i wewnętrznej28. E. de Bono wiązał z tworzeniem myślenie lateralne. Polega ono na rozważaniu problemu z wielu punktów widzenia i generowaniu różnorodnych pomysłów. Dopuszcza rozwiązywanie określonej trudności metodą pozalogiczną oraz uznanie istnienia kilku możliwych sposobów dojścia do jej poprawnego rozwiązania29. E. Nęcka podkreślił, że zabawowy stosunek do przedmiotu pracy i twórczego wysiłku pozwala przyjąć treści niezwykłe i pozornie niemożliwe. Oznacza głębokie i całkowite pogrążenie się w aktywności, wbrew przeszkodom i bez wysiłku. W twórczości wykonywanej jako zabawa nagroda zawarta jest w samej aktywności, a wewnętrzna motywacja wyzwala pomysłowość i zaangażowanie.

Wychowanie twórcze wspomaga jednostki w rozwijaniu własnego człowieczeństwa w odniesieniu do świata i rzeczywistości, ludzi i ich spraw oraz wytworów kultury, samoświadomości jako źródła wiedzy i działań ekspresyjnych30. Warunkami sprzyjającymi dziecięcej twórczości są: odpowiedni ekwipunek do zabawy i właściwa stymulacja ze strony środowiska31. Psychologowie podkreślają, że brak doświadczeń z okresu wczesnego dzieciństwa stanowi później dla większości ludzi niemożliwą do pokonania barierę. Aktywność twórcza dziecka uczy je bowiem wartościowania i formuje jego upodobania estetyczne. M. Debesse zaakcentował wpływ kreatywności dziecięcej na późniejszą wrażliwość estetyczną, pisząc:


dziecko, które dużo rysowało, śpiewało czy tańczyło w pierwszych latach swego życia, będzie się później interesować sztuką; nawet wówczas, kiedy samo przestanie tworzyć, pozostanie wrażliwe na piękno32.


W aktywności twórczej dziecka istnieją trzy poziomy działania, związane z jego stosunkiem do wykonywanych czynności i rodzajem zaangażowanych procesów umysłowych. Poziom pierwszy to używanie (manipulowanie). Jego istotą jest dążenie do osiągnięcia doskonałości w zakresie różnych sprawności i umiejętności. Poziomem drugim jest tworzenie (realizowanie wizji). Na nim określony rodzaj aktywności nie jest instrumentem realizowania celów użytkowych czy poznawczych, ale wartością samą w sobie. Jego rezultaty w postaci dźwięków, ruchów, obrazów czy słów stają się tworzywem działalności twórczej, w której równie ważny jak efekty jest sam proces działania. Poziom trzeci stanowi poznanie, będące dążeniem do wykrycia i zrozumienia prawidłowości rządzących danym zjawiskiem.



Istota wychowania przez sztukę


Właściwie to piękno jest wszędzie. Nie brak go, ale nasze oczy nie umieją go dostrzec
A. Rodin


W polskiej literaturze pedagogicznej wychowanie przez sztukę jest, obok wychowania estetycznego, składową edukacji kulturalnej. Rozumie się ją jako uprzystępnianie humanistyki i sztuki, wyrażające się w objaśnianiu języka, sensów i struktury tekstów kultury33. Wychowanie przez sztukę zmierza do ukształtowania pełnej i integralnej osobowości, będącej rezultatem intensywnego uczestniczenia w wielostronnym działaniu, przeżywaniu i poznawaniu otaczającego świata. Funkcjonuje w ramach zintegrowanego wychowania umysłowego, estetycznego i moralno-społecznego.

Rozwijanie wrażliwości estetycznej dziecka oraz budowanie jego systemu wartości dokonuje się przez przekaz osobowy nauczyciela i tworzenie przez niego warunków sprzyjających rozumieniu i przeżywaniu przez dziecko: piękna, dobra, prawdy i miłości. Jedną z form odkrywania i przeżywania wartości jest osobisty kontakt dziecka ze sztuką.

Aby w pełni oddać istotę wychowania przez sztukę, należy wskazać jej znaczenie w życiu człowieka, cechy oraz mechanizmy odbioru. Sztuka jest formą autoekspresji. Jako czynnik natury i kultury prowadzi do realizacji ideału najwyższego człowieczeństwa34. Jednocześnie w widoczny sposób przekazuje i utrwala zasadnicze wartości, nadając im niezależny sens. Rodzi formy autonomiczne, które przez połączenie się z formami już istniejącymi tworzą metaforę epistemologiczną i dopełniają poznawany świat. Naturę sztuki określa esencjonalnie akt twórczy, którego świadectwem i śladem jest dzieło – zauważa J. Białostocki35.

Aby świat wartości stał się jednostce dostępny, musi być przez nią świadomie przeżyty. Opisanie tego przeżycia jest łatwiejsze w języku sztuki niż werbalnie. Dzięki bogactwu przekazów wartości sztuka budzi ciekawość poznawczą i uczy przeżywania. Otwiera na odmienność, pozwala na dokonywanie samodzielnych wyborów i formułowanie własnych sądów. Wreszcie staje się wykładnią aktywności jednostki i jej postawy wobec dóbr kultury36.

U. Szuścik uważa obcowanie ze sztuką za kontakt


ze swoistym językiem artystycznym, zależnie od wieku, wychowania, struktury psychiki twórcy i odbiorcy, warunków kulturowych37.


Sztuka jest przekazem o nieskończonej ilości znaków, najlepiej zaś odczytuje i rozumie ją ten, który zna ich najwięcej.

Zdaniem M. Gołaszewskiej na strukturę estetyczną człowieka składają się: wrażliwość estetyczna, doświadczenie, wiedza z zakresu historii, teorii sztuki i estetyki oraz umiejętności włączania doświadczeń związanych ze sztuką w całokształt życia.

Wrażliwość estetyczna obejmuje wrażliwość sensoryczną, wrażliwość na struktury artystyczne oraz wrażliwość na wartości artystyczne i estetyczne. Na doświadczenie składa się bezpośredni i pośredni kontakt ze sztuką, a także własna (amatorska) twórczość artystyczna. Umiejętność włączania doświadczeń związanych ze sztuką w całokształt życia jednostki stanowią: internalizacja sztuki i rozwój osobowości estetycznej, kierowanie przemianami ogólnoosobowościowymi oraz samorealizacja przez pełne osiągnięcie możliwości rozwojowych38.

U. Eco określa dzieło sztuki jako przekaz z istoty swej nieokreślony, wielokrotnością znaczeń, które współżyją w jednym oznaczniku 39. Wartość estetyczna dzieła jest tym większa, im bogatsze są możliwości interpretacji, im różnorodniejsze budzi ono reakcje, im więcej aspektów ukazuje odbiorcy, nie tracąc zarazem swojej tożsamości. Dzieło, które sugeruje, jest dziełem w ruchu, dziełem otwartym, poddającym się wielu różnym interpretacjom. Charakterystyczną cechą dzieł w ruchu jest zaproszenie odbiorcy do tworzenia wraz z jego autorem. Przy każdej percepcji odradza się ono na nowo, wzbogacone o emocjonalny i intelektualny wkład odbiorcy, który w niczym nie narusza jego niepowtarzalnej istoty. Poetyka dzieła otwartego ustala nowy proces percepcji estetycznej, nową zależność między korzystaniem z niego a kontemplacją, co sprawia, że zdobywa ono w społeczeństwie nową pozycję40.

Przedstawione poniżej założenia wychowania przez sztukę oparto na programie Edukacja przez sztukę M. Guśpiel, J. Dyląga i R. Małoszowskiego. Autorzy ci dokonali przeglądu dotychczasowych koncepcji pedagogicznych tego sposobu wychowania i w stworzonym przez siebie programie nauczania ujęli sztukę zarówno jako przedmiot poznania, jak i środek poszerzania wiedzy dziecka, kształtowania jego umiejętności oraz twórczej postawy. Nadrzędnym celem programu jest


tworzenie warunków, które stymulują dziecko do poznawania, przeżywania i przetwarzania świata, po to, aby tworzyć własny system wartości 41.


Wspólne treści związane z wytworami sztuki, rozumianymi jako artystyczna koncepcja rzeczywistości, charakteryzują się wartościami estetycznymi i etycznymi, które odkrywane i ujawniane są w interpretacji dzieła. Każdy odbiór jest przekładem intersemiotycznym, w którym nie są ważne kompetencje odbiorcy, ale sam fakt nastąpienia odbioru.

Dzieła sztuki z zakresu muzyki, plastyki i literatury prezentują określony system wartości, ogólnie decydujący o kulturze człowieka, jego miejscu w grupie i szeroko rozumianej społeczności42. Mają one swoje specyficzne właściwości, wynikające z tworzywa, jego cech oraz elementów dzieła bez względu na jego rodzaj, gatunek i formę. Utwory muzyczne i sztuki plastyczne są pozawerbalnymi formami sztuki. W muzyce i literaturze dzieło staje się w trakcie odtwarzania, podczas percepcji następujących po sobie fragmentów. W plastyce pojawia się od razu jako całość.

Tworzywem literatury jest słowo i jego konteksty, czyli wypowiedzenia o znaczeniu realnym lub symbolicznym, organizujące się w większe całości. O jego specyfice stanowi to, że jego przekaz jest tekstem pisanym. Komunikat literacki jest niedopowiedziany, ponieważ dopiero czynność odbioru konkretyzuje go i dookreśla. Czynnikiem wpływającym na sposób odbioru tekstu literackiego jest wyobraźnia indywidualnego czytelnika. Przyjęcie, że dzieło jest formą otwartą, przesunęło akcenty w hierarchii ważności ról nadawczoodbiorczych z autora na czytelnika. Oznacza to, że odbiorca jest gotowy do odkrywania na nowo utworu literackiego i samego siebie43. Wymaga to od niego pewnego przygotowania, nastawienia poznawczego, kompetencji komunikacyjnej, empatii i oczekiwań estetycznych.

Literatura opiera się na grze wyobraźni i jest pośrednikiem między tym, co znane, a tym, co nieznane. Swoimi korzeniami tkwi w codziennych przeżyciach czytelnika i w nich znajduje swoją kontynuację. Dostarcza wzorów osobowościowych i głównej wiedzy o świecie. Pozwala czytelnikowi odkryć nowe siły, które uczynią go zdolnym do wywarcia wpływu na samego siebie i na otaczający świat44.

Poza funkcją poznawczą teksty literackie pełnią funkcję ludyczną, estetyczną, emocjonalną i dydaktyczną – dostarczają rozrywki, rozwijają wyobraźnię i wrażliwość estetyczną, kształcą uczucia i wolę. Powszechnie uznawane wartości w literaturze przedstawiane są przez podanie pozytywnych przykładów postępowania, w formie kontrastu pozytywnych i negatywnych postaci lub jako potępienie negatywnych zachowań. W tej kolejności dzieci za pomocą dorosłych poznają teksty, związane z jedną określoną wartością. Takie postępowanie pedagogiczne warunkują względy wychowawcze, gdyż dzieci nie mają dostatecznej wiedzy na temat dobra i zła.

Zainteresowania literackie dzieci z jednej strony ukierunkowane są na to, co dziecku jest znane i bliskie, z drugiej strony zaś na to, co jest nieznane i odległe, co budzi zdziwienie i zaskoczenie.

Istota pracy z dziećmi nad tekstem literackim polega na traktowaniu go w trojaki sposób – jako podmiotu poznania, jako narzędzia do kształtowania praktycznych umiejętności, związanych z komunikacją werbalną oraz jako środka inspirującego twórczość dziecka. Praca taka rozpoczyna się od poznania tekstu przez słuchanie lub czytanie. Poprzez analizę literacką tekstu i jego interpretację prowadzi do twórczości własnej, jaką jest pisanie krótkich tekstów literackich45. Rozumienie i interpretowanie tekstu literackiego przez dziecko wynika z zasobu jego doświadczeń i poziomu myślenia. Niekiedy w procesie percepcji dziecko dokonuje deformacji dzieła literackiego, gdyż w jego świadomości na pierwszy plan wysuwa się to, co jest zgodne z jego doświadczeniem.

Aby przeczytać całą książkę, odwiedź www.legimi.com