Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna  - Katarzyna Borzucka-Sitkiewicz - ebook
Wydawca: Impuls Oficyna Wydawnicza Kategoria: Poradniki Język: polski

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 16000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
7 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 199

Ebooka przeczytasz na:

e-czytniku EPUB
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Pobierz fragment dostosowany na:

Zabezpieczenie: watermark

Opis ebooka Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna - Katarzyna Borzucka-Sitkiewicz

Książka zawiera charakterystykę podstawowych mechanizmów socjalizacji zdrowotnej, ze szczególnym uwzględnieniem socjalizacji zdrowotnej w rodzinie. Uzasadnia potrzebę promowania zdrowia, koncentrując się przede wszystkim na koncepcji szkoły promującej zdrowie. Prezentuje też teoretyczne i metodyczne założenia odnoszące się do wdrażania i realizacji edukacji zdrowotnej w szkole. Wszystkie te elementy są aktualne z uwagi na fakt obecności ścieżki edukacja prozdrowotna w podstawie programowej.

Książka adresowana jest to nauczycieli i studentów kierunków pedagogicznych, zwłaszcza – pedagogiki zdrowia i edukacji zdrowotnej.

Opinie o ebooku Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna - Katarzyna Borzucka-Sitkiewicz

Fragment ebooka Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna - Katarzyna Borzucka-Sitkiewicz





Katarzyna Borzucka-Sitkiewicz

Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna

Impuls


Wprowadzenie





Mimo wysiłków podejmowanych przez ekspertów edukacja do zdrowia nie znalazła jeszcze stałego miejsca w praktyce szkolnej, czyli nie jest przedmiotem; chociaż po reformie systemu oświaty została wprowadzona do podstaw programowych jako obowiązkowa ścieżka międzyprzedmiotowa, wciąż duże grono nauczycieli i pedagogów nie widzi sensu jej realizacji, a często także nie ma dostatecznej wiedzy na temat jej wdrażania do szkół.

Tymczasem istnieje pilna potrzeba rozpowszechniania działań z zakresu edukacji zdrowotnej przede wszystkim dlatego, że odpowiednie nawyki i postawy najłatwiej można wykształcić u ludzi młodych (co nie jest bez znaczenia w sytuacji, gdy liczba zachorowań na choroby zależne od stylu życia wykazuje w Polsce tendencję wzrostową2), ale także z uwagi na to, że wprowadzane od 2002 roku do szkolnictwa egzaminy zewnętrzne uwzględniają i będą uwzględniały – obok treści przedmiotowych – również treści poszczególnych ścieżek edukacyjnych.

Należy jednak pamiętać, że nauczyciele podejmujący się trudu realizacji edukacji zdrowotnej muszą mieć nie tylko chęć i zapał, ale także rzetelną wiedzę teoretyczną i metodyczną na temat zdrowia, jego uwarunkowań oraz sposobów kształtowania prozdrowotnego stylu życia. Jest to bowiem konieczny warunek skuteczności podejmowanych działań.

Z doświadczeń wyniesionych z pracy ze studentami studiów podyplomowych (z zakresu edukacji zdrowotnej właśnie) wiem, że taką wiedzę nierzadko trudno nauczycielom zdobyć, ze względu na duże problemy z dostępem do informacji.

Niniejsze opracowanie powstało z myślą o osobach chcących doskonalić swój warsztat pracy i poszukujących źródeł, które mogłyby im w tym pomóc. Mam nadzieję, że skorzystają z niej także studenci szeroko rozumianych kierunków pedagogicznych, mający szansę stać się w przyszłości edukatorami zdrowia. Motorem ich działań niech będą słowa Hiroshi Nakajimy, Dyrektora Generalnego Światowej Organizacji Zdrowia:


Zdrowie jest nieodłącznym warunkiem osiągnięć szkolnych, dobrej jakości życia i ekonomicznej produktywności. Wyposażając dzieci w wiedzę, umiejętności i właściwe postawy wobec zdrowia, możemy zwiększyć ich szansę na zdrowe życie oraz ich zdolności do działań na rzecz zdrowia społeczności, w których żyją3.


Rozdział pierwszy
Społeczne czynniki warunkujące zdrowie




Zdrowie oraz modele jego uwarunkowań


Zdrowie jest warunkiem sine qua non normalnego funkcjonowania i satysfakcjonującego życia, jednak jak dotąd nie opracowano idealnej i zadowalającej wszystkich jego definicji. Najbardziej rozpowszechnioną jest definicja Światowej Organizacji Zdrowia, mówiąca, że zdrowie to:


Stan dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brak choroby lub kalectwa i niepełnosprawności1.


Definicja ta, jako pierwsza, uwzględniła całościowe (holistyczne) i pozytywne rozumienie zdrowia oraz wskazywała na kilka jego, powiązanych ze sobą, wymiarów2:

1. Z d r o w i e f i z y c z n e (s o m a t y c z n e), czyli prawidłowe funkcjonowanie organizmu, jego poszczególnych narządów i układów.

2. Z d r o w i e p s y c h i c z n e , w obrębie którego można wyróżnić: 

– zdrowie umysłowe (mentalne) – zdolność do logicznego i jasnego myślenia; 

– zdrowie emocjonalne – zdolność do rozpoznawania przeżywanych uczuć i wyrażania ich w adekwatny sposób oraz umiejętność radzenia sobie ze stresem, napięciami, lękami, depresją.

3. Z d r o w i e s p o ł e c z n e – zdolność do utrzymywania prawidłowych relacji interpersonalnych.

4. Z d r o w i e d u c h o w e – u niektórych ludzi jest związane z wyznawa ną religią, u innych dotyczy zasad i sposobów utrzymywania wewnętrznego spokoju.

Ponadto we współczesnej koncepcji zdrowia (zawartej w dokumentach WHO) podkreśla się, że jest ono3:

– wartością, która pozwala jednostce lub grupie realizować swoje aspiracje i potrzebę satysfakcji oraz aktywnie zmieniać środowisko;

– zasobem (bogactwem), gwarantującym rozwój społeczeństwa i osiąganie odpowiedniej jakości życia; – środkiem (a nie celem) do codziennego życia;

– koncepcją eksponującą korzyści płynące z „bycia zdrowym" w miejsce negatywnych konsekwencji choroby.

W związku z powyższym można wysunąć następujące wnioski dla praktyki4:

1. Zdrowie nie jest stanem danym raz na zawsze, wobec tego należy je zdobywać tak jak zdobywa się zawód, wiedzę, dobra materialne itp.

2. Posiadanie dobrego zdrowia zwiększa szansę na osiągnięcie sukcesu w życiu, w tym sukcesu materialnego (ponieważ sprawny człowiek ma większe szanse na znalezienie dobrej i satysfakcjonującej pracy).

3. Wraz z przedłużeniem czasu ludzkiego życia, nie musi iść w parze przedłużenie jego jakości. Aby to było możliwe, trzeba wcześnie „zainwestować" w swoje zdrowie i sprawność.

A zatem istotą nowego podejścia do zdrowia jest uświadomienie ludziom, że oni sami podejmują decyzje i wybory w sprawie swojego zdrowia.

To nowe podejście ukształtowało się w momencie, kiedy odkryto, że dobra opieka medyczna wcale nie gwarantuje dobrego zdrowia społeczności (druga połowa XX wieku) i zaczęto poszukiwać pozamedycznych uwarunkowań zdrowia. Przełomowa pod tym względem okazała się koncepcja p ó l z d r o w i a, którą opracował Laframbois w 1974 roku na zlecenie kanadyjskiego ministra zdrowia Lalonda, a następnie rozwinięta przez samego Lalonda5. Wykazano w niej, że w krajach rozwiniętych można wyróżnić cztery grupy czynników warunkujących zdrowie czło wieka6:

1. S t y l ż y c i a i z a c h o w a n i a z d r o w o t n e – stwierdzono, że obecnie determinują one w największym stopniu (50–60%) nasz stan zdrowia, a co istotne – jednostka może sama zmieniać swój styl życia w celu poprawy zdrowia;

2. Ś r o d o w i s k o f i z y c z n e i s p o ł e c z n e, w jakim żyjemy (20–25%);

3. C z y n n i k i g e n e t y c z n e (ok. 20%);

4. M e d y c y n a n a p r a w c z a (służba zdrowia) – może obecnie rozwiązać jedynie 10–15% problemów zdrowotnych.

Każdy człowiek może wykreślić swoje indywidualne koło pól zdrowia, zależnie od specyficznej sytuacji i środowiska, w którym żyje; w koncepcji nie uwzględniono relacji zachodzących między poszczególnymi polami w kreowaniu potencjału zdrowia.

Istnienie skomplikowanych powiązań między człowiekiem i jego środowiskiem znalazło odzwierciedlenie w nowej koncepcji nazwanej M a n d a l ą z d r o w i a (tzw. społeczno-ekologiczny model zdrowia), opracowanej we wczesnych latach osiemdziesiątych przez Departament Zdrowia Publicznego w Toronto7. Model ten, będący bazą teoretyczną dla promocji zdrowia, wyjaśnia wielorakie zależności między środowiskiem fizycznym, społecznym i kulturowym a zdrowiem. Mandala składa się z kilku koncentrycznych kręgów, w których centrum znajdują się:

– c z ł o w i e k – złożony z ciała, umysłu i ducha, ulegający wpływom nad- i podsystemów;

– r o d z i n a – jako najważniejsza grupa socjalizująca jednostkę, odgrywająca zasadniczą rolę w kształtowaniu systemu wartości, w tym postaw i zachowań zdrowotnych.

W modelu wyróżniono cztery grupy czynników warunkujących zdrowie jednostki i rodziny (znajdujących się na kręgu je otaczającym): 

– c z y n n i k i b i o l o g i c z n e – przekaz genetyczny, dyspozycje wrodzone, właściwości systemu immunologicznego, cechy biologiczne, fizjologiczne i anatomiczne jednostki oraz członków jej rodziny;

– z a c h o w a n i a i n d y w i d u a l n e – rodzaj diety, palenie papierosów, picie alkoholu, bezpieczeństwo w codziennym życiu, w tym skłonność do podejmowania ryzyka, podejmowania działań profilaktycznych; zakłada się tutaj, że określone zachowania będące w danym momencie obiektem zainteresowania (na przykład picie alkoholu, palenie papierosów itp.) są elementem pewnego zespołu zachowań i nie mogą być rozpatrywane w oderwaniu od pozostałych. Zatem dopiero poznanie wzorów codziennego życia jednostki daje szansę zrozumienia powodów pojawienia się określonych zachowań szkodzących lub wspierających zdrowie9;

– ś r o d o w i s k o f i z y c z n e – warunki mieszkaniowe, środowisko pracy, bliższe i dalsze otoczenie człowieka;

– ś r o d o w i s k o p s y c h o-s o c j o-e k o n o m i c z n e – status społeczny i ekonomiczny, podatność na presję społeczną, podatność na informację zewnętrzną (w tym reklamę), uzyskiwane wsparcie społeczne.

Wymienione czynniki są ze sobą powiązane takimi elementami, jak10

– s t y l ż y c i a – rozumiany jako kompleks zachowań modyfikowanych przez wpływ środowiska socjo-ekonomicznego;

– s y s t e m o p i e k i z d r o w o t n e j – odnosi się głównie do czynników biologicznych i zachowań indywidualnych, jest mniej istotnym elementem modelu;

– p r a c a l u b j e j b r a k, a przede wszystkim funkcje pełnione w pracy. Stosunki społeczne i jakość życia w miejscu pracy są ważnymi determinantami zdrowia fizycznego i psychicznego;

– ś r o d o w i s k o p r z e k s z t a ł c o n e p r z e z c z ł o w i e k a – narastający proces urbanizacji i uprzemysłowienia powodujący wzrost zanieczyszczenia oraz degradacji środowiska.

Na zewnętrznym kręgu Mandali znajdują się:

– k u l t u r a – wartości kulturowe (postawy i przekonania) wpływające na kształt zachowań w zdrowiu i w chorobie;

– b i o s f e r a – podstawowa determinanta zdrowia, ponieważ człowiek jest nieodłącznym elementem biosystemu, w skład którego wchodzą wszystkie organizmy żywe.

„Mandala zdrowia" jest uznawana za model h o l i s t y c z n y (całościowy), ponieważ wskazuje, w jaki sposób zdrowie jest determinowane fizycznymi i społecznymi komponentami środowiska. Jest też nazwana modelem d y n a m i c z n y m, ze względu na to, że poszczególne czynniki traktowane jako przyczyny określonego stanu zdrowia mogą być modyfikowane przez człowieka. Stąd też koncepcja ta kładzie duży nacisk na indywidualną odpowiedzialność za zdrowie.

Wreszcie charakterystyczną cechą Mandali jest i n t e r a k t y w n o ś ć, co oznacza, że różne komponenty modelu, działając na człowieka, wchodzą jednocześnie w interakcje między sobą, wzmacniając lub znosząc swoje działanie11.

Model Mandali zakłada ponadto tzw. społeczną dystrybucję zdrowia, czyli nierówny dostęp do zdrowia, zależny od cech położenia społecznego człowieka, takich jak: płeć, dochód, wiek czy poziom wykształcenia. Chodzi tu nie tylko o dostęp do służby zdrowia, ale również o możliwość przestrzegania zasad zdrowego stylu życia, stąd konieczność rozpatrywania problemów stylu życia jednostek i grup w kontekście ich życiowych szans12.


Schemat 1 Mandala zdrowia. Model ekosystemu człowieka

Źródło: T. Hancock, F. Perkins, T e Mandala of Health: A Conceptual Model and Teaching Tool. Health Promotion [in:] R. Anderson, J. Kickbusch (eds.), Health Promotion. A Resource Book, Copenhagen 1990, pp. 8–10.




Styl życia w ujęciu interdyscyplinarnym


Niewiele pojęć mających swe korzenie w naukach społecznych zdobyło w sferze zdrowia publicznego tak dużą popularność jak styl życia. Od połowy lat osiemdziesiątych pojawia się ono systematycznie w publikacjach naukowych i oficjalnych dokumentach Światowej Organizacji Zdrowia. Jest także wyrazem poszukiwania przez medycynę nowych dróg wiodących do poprawy zdrowia społeczeństw, a zarazem symbolem przechodzenia od medycznej do postmedycznej13. Bodźcem do rozpoczęcia tych przemian były wyniki badań epidemiologicznych kwestionujących tzw. wielkie równanie (dobra opieka zdrowotna = dobre zdrowie).

Pojęcie s t y l u ż y c i a funkcjonuje na gruncie różnych nauk, a jego definicje często różnią się tym, że jedne akcentują opis zachowań poszczególnych jednostek, inne zaś koncentrują się na zachowaniach całych grup społecznych15.

A. Siciński styl życia określa jako


specyficzny zespół codziennych zachowań jednostek czy grup społecznych, stanowiący odzwierciedlenie ich położenia społecznego, a dzięki temu umożliwiający ich społeczną identyfikację.


Z kolei I. Szilagyi-Pągowska definiuje styl życia poprzez


zespół zachowań i postaw, zależnych od środowiska zewnętrznego, społecznego, kulturowego, a także od sytuacji ekonomiczno-politycznej państwa, od uznanych przez daną jednostkę wartości i przekonań.


Definicje te – mimo że powszechnie uznane – są na ogół zbyt szerokie i ogólne, by można było określić ich konkretne konsekwencje, szczególnie w zakresie zdrowia.

Inni autorzy używają określenia „styl życia", niejako sygnalizując, że jednostka wybrała określone typy zachowania i określone zwyczaje z własnej i nieprzymuszonej woli. Jedna z takich definicji za s t y l ż y c i a uznaje wzory wyborów zachowań spośród alternatywnych możliwości, jakie dostępne są ludziom w zależności od ich sytuacji społeczno-ekonomicznej i łatwości, z jaką są w stanie przedłożyć określone zachowania nad inne18.


Podobnie A. Gniazdowski19, powołując się na model Lalonda, uważa, że na s t y l ż y c i a składają się decyzje podejmowane przez jednostki, które dotyczą ich zdrowia i nad którymi mogą one mieć mniejszą lub większą kontrolę. Personalne decyzje lub nawyki niekorzystne z punktu widzenia zdrowia stwarzają zagrożenie zdrowotne. Jeśli aktualizuje się ono w postaci choroby lub zgonu, wówczas styl życia może być traktowany jako czynnik przyczyniający się lub wywołujący chorobę albo śmierć.

W strategii WHO wypracowanej dla regionu europejskiego przyjęto, że termin „styl życia" odnosi się do sposobu życia opartego na związku między warunkami życia w szerokim sensie a indywidualnymi wzorcami zachowań. Zakres wzorców zachowań dostępnych dla jednostki może zostać ograniczony lub poszerzony pod wpływem czynników środowiskowych, a także stopnia samodzielnej aktywności. Sposób, w jaki jednostka żyje, może się przyczynić do powstania wzorów zachowań, które są albo korzystne, albo szkodliwe dla zdrowia.

Styl życia kształtuje się w procesie wzajemnego oddziaływania bardzo szeroko pojętych warunków życia oraz indywidualnych wzorów zachowań zdeterminowanych przez czynniki kulturowe i cechy osobiste jednostek. W odniesieniu do stanu psychofizycznego elementem współtworzącym styl życia jest świadomy wybór zachowań służących utrzymaniu i doskonaleniu zdrowia przez wykorzystanie wszelkich dostępnych środków, a także przez kształtowanie otoczenia przyjaznego zdrowiu; nazywamy je z a c h o w a n i a m i z d r o w o t n y m i21.

Niektórzy autorzy posługują się tym terminem bez jego definiowania, licząc na intuicyjne zrozumienie bądź uznając, że posiada ono powszechnie zrozumiały i ujednolicony sens. Inni podejmują próby zdefiniowania tego pojęcia. D. Gochman stwierdza, że zachowania zdrowotne (health behavior) obejmują


takie jednostkowe atrybuty, jak: przekonania, oczekiwania i przewidywania, motywy, wartości, spostrzeżenia i inne kognitywne elementy osobowościowej charakterystyki, włączając uczuciowe i emocjonalne stany i cechy, i wszelkie wzory zachowania oraz działania i nawyki odniesione do utrzymania, przywracania i umacniania zdrowia.


L. Kolbe podjął próbę systematyzacji zachowań zdrowotnych, wyróżniając następujące definicje szczegółowe:

– wellness behavior – działalność podejmowana przez osobę uważającą siebie za zdrową, w celu osiągnięcia wyższego poziomu zdrowia;

– preventive health behavior – działalność podejmowana przez osobę uważającą siebie za zdrową, mająca na celu zapobieganie chorobie lub wykrycie jej w niegroźnym, asymptomatycznym stanie;

– at-risk behavior – działalność podejmowana przez osobę uważającą się za zdrową, ale znajdującą się w stanie zwiększonego ryzyka dla określonych elementów zdrowia, mająca na celu zapobieżenie skutkom tych zagrożeń lub rozpoznanie ich wpływu w asymptomatycznym stanie;

– illness behavior – działalność osoby dostrzegającej u siebie chorobę, mająca na celu określenie własnego stanu zdrowia i uzyskanie odpowiednich środków zaradczych;

– self-care behavior – działalność osoby uważającej siebie za chorą, mająca na celu poprawę własnego stanu, co obejmuje minimalny udział odpowiedniego terapeuty i włącza niewielkie uzależnienie od otoczenia, a jednocześnie częściowe ograniczenia w pełnieniu przypisanych jednostce zadań;

– sick role behavior – działalność osoby uważającej siebie za chorą, mająca na celu poprawę własnego stanu zdrowia, co obejmuje leczenie przez odpowiednie osoby, powoduje pełen zakres uzależnienia od innych i prowadzi do pewnego ograniczenia w realizowaniu przypisanych jednostce zadań;

– reproductive behavior – działalność jednostki mająca na celu zajście w ciążę lub normalny jej przebieg;

– parenting health behavior – każde ze wskazanych powyżej pierwszych sześciu zachowań, podejmowanych w celu zabezpieczenia, utrzymania lub poprawy zdrowia płodu lub dziecka, za które dana jednostka jest odpowiedzialna;

– health related social action – działalność podejmowana przez jednostkę samodzielnie lub wspólnie z innymi za pomocą środków instytucjonalnych czy ekonomicznych, mająca na celu wpływanie na zasoby służb medycznych, skutki oddziaływania środowiska, różne produkty i regulacje społeczne związane ze zdrowiem populacji.

Powyższa typologia, a zwłaszcza pierwsza i trzy ostatnie kategorie, wska zuje, jak znacznie rozszerza się obszar zainteresowań wokół pojęcia z d r o w i e oraz koncepcji jego promocji.

Kolejną definicję, którą należy tu przytoczyć, zaproponowała H. Sęk. Definicja ta głosi, że


zachowania zdrowotne, pojmowane zarówno jako reakcje na sytuacje, jak i jako nawyki oraz celowe czynności, są to zachowania, które pozostają – w ramach pewnej wiedzy obiektywnej lub subiektywnego przekonania – w istotnym związ ku ze zdrowiem. Zachowania te mogą sprzyjać równoważeniu obciążeń i działaniu czynników patogennych przez aktualizowanie zgeneralizowanych zasobów odpornościowych, mogą one jednak także, przeciwnie, ten proces zakłócać oraz powodować naruszenie zasobów odpornościowych24.


W rozważaniach dotyczących zachowań zdrowotnych bardzo jest również przydatna propozycja K. Puchalskiego, który przyjmuje dwa kryteria podziału zachowań zdrowotnych:

– wiedzę;

– kierunek analizy zmiennych: zachowanie  zdrowie.

Wiedza może mieć charakter subiektywny, podmiotowy (przekonania) oraz obiektywny (usystematyzowana wiedza medyczna i społeczna o zdrowiu i chorobach); zachowanie zdrowotne może wynikać z wiedzy podmiotu, że określone zachowanie wpływa na poziom zdrowia, ale także wiedza o zdrowiu jako kategorii wartościowanej może motywować do podjęcia zachowań zdrowotnych.

Zachowania zdrowotne można zatem zdefiniować jako


wybrane działanie, które na gruncie pewnego systemu wiedzy (na przykład przekonań potocznych, danej koncepcji naukowej, ideologii społecznej itp.) pozostaje w istotnym związku ze zdrowiem ujmowanym w znaczeniu ustalonym w tym systemie wiedzy25.


Rozpatrywanie zachowań jako znaczących dla zdrowia na gruncie skutkowej koncepcji działania polega na odwołaniu się do badań epidemiologicznych dotyczących relacji między zachowaniami a wybranymi elementami stanu zdrowia. W tym ujęciu zdrowotnymi nazywa się te zachowania, co do których istnieją dowody, że pozytywnie lub negatywnie wpływają na zdrowie. Jak wskazują dokumenty europejskiej strategii „Zdrowie dla wszystkich do roku 2000":


zachowania, takie jak: zrównoważona dieta, regularne ćwiczenia fizyczne, racjonalny odpoczynek, angażowanie się w satysfakcjonujące relacje społeczne i seksualne, pomagają we wzmocnieniu poczucia własnej wartości i poprawie samopoczucia, a także stanowią zaporę przeciwko inwazji choroby27.


Zdaniem Haggerty'ego28, najważniejsze przyczyny możliwych do uniknięcia chorób społeczności zachodnich stanowią następujące zachowania: złe odżywianie się, brak aktywności fizycznej, nadmierna konsumpcja używek (poczynając od kofeiny i alkoholu, a na środkach pobudzających i uspokajających kończąc), bierny stosunek do zagrożeń środowiska.

W niniejszej pracy przyjęto za B. Woynarowską, że


zachowania zdrowotne można określić jako postępowania, działania (lub ich zaniechanie), które bezpośrednio lub pośrednio wpływają na zdrowie i samopoczucie człowieka29.


Można wśród nich wyróżnić:

– z a c h o w a n i a s p r z y j a j ą c e z d r o w i u (zachowania prozdrowotne, pozytywne): aktywność fizyczna, racjonalne odżywianie, higiena ciała i otoczenia, zachowanie bezpieczeństwa, higiena psychiczna (utrzymywanie właściwych relacji międzyludzkich, radzenie sobie ze stresem) oraz właściwe zachowania seksualne;

– z a c h o w a n i a z a g r a ż a j ą c e z d r o w i u (antyzdrowotne, negatywne): palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu i innych środków uzależniających oraz brak zachowań prozdrowotnych.


Tabela 1

Czynniki warunkujące stan zdrowia (z uwzględnieniem zachowań zdrowotnych)

Źródło: HS 90, T e Swidish Services in the 1990, Stockholm 1984, za: A. Gniazdowski, Zachowania a zdrowie. Podstawowe zależności [w:] A. Gniazdowski (red.), Zachowania..., dz. cyt., s. 86.


Warto w tym miejscu zaznaczyć, że zachowania zdrowotne – podobnie jak styl życia – są w znacznej mierze wyznaczane kontekstem społecznym i kulturowym, który kształtuje i jednocześnie ogranicza indywidualne wybory, na co wskazuje omówiona wcześniej Mandala zdrowia. Określone praktyki zdrowotne są więc nie tyle efektem zamierzonych działań, ile konsekwencją ich spójności z bardziej ogólnymi sposobami na życie. Obiektywne możliwości wprowadzania w życie określonych zachowań są uwarunkowane pozycją społeczną i czynnikami makrostrukturalnymi, stwarzającymi niejednokrotnie bariery w urzeczywistnianiu dokonanych wyborów. Wreszcie nie bez wpływu na nasze poczynania pozostaje często manipulacyjnie zorientowany nacisk wywierany na konsumentów przez wytwórców określonych dóbr i usług30.

Jednak mimo całej złożoności sposobów kształtowania się zachowań zdrowotnych, to właśnie rozpoznanie społecznych czynników ryzyka tzw. chorób cywilizacyjnych oraz sprecyzowanie i wdrażanie zaleceń prozdrowotnego stylu życia stwarza największe szanse radykalnej poprawy stanu zdrowia społeczeństw. Doświadczenia krajów, które potrafiły je wdrożyć, pokazują już wyraźne rezultaty tych działań; w przypadku samej tylko choroby wieńcowej w Stanach Zjednoczonych w ciągu 10 lat obniżono umieralność o 25%, w Finlandii w ciągu 20 lat o 32%, a w Japonii obniżono zachorowalność i umieralność z powodu udarów mózgu o 75%31.



Socjokulturowe determinanty zachowań zdrowotnych


Styl życia i zachowania zdrowotne kształtują się przede wszystkim w okresie dzieciństwa i wczesnej młodości. Na proces ten wpływają następujące grupy czynników32:

1. Z w i ą z a n e z e ś r o d o w i s k i e m f i z y c z n y m , takie jak: stopień zanieczyszczenia środowiska naturalnego, poziom uprzemysłowienia, dostępność i ceny żywności, opieka zdrowotna itd.

2. K u l t u r o w e – to przede wszystkim miejsce zdrowia w hierarchii wartości, poczucie ryzyka, dostępność i rzetelność informacji, wzory ze strony osób znaczących.

3. S p o ł e c z n e – znaczenie określonych osób i grup dla przebiegu procesu wychowania i socjalizacji.

4. O s o b o w e , takie jak: własne przekonania w sprawach dotyczących zdrowia; potrzeba działań profilaktycznych, aktywność i wytrzymałość w sytuacjach zagrożenia, umiejętność radzenia sobie ze stresem.

Wśród wymienionych czynników niewątpliwie największe znaczenie mają te, które w głównej mierze determinują przebieg procesu socjalizacji, czyli wzorce i zasady przekazywane przez rodziców, rówieśników, szkołę, religię, społeczność lokalną i środki masowego przekazu (ich strukturę obrazuje zamieszczony poniżej schemat). Należy pamiętać, że ukształto wane w toku socjalizacji błędne nawyki i zachowania bardzo trudno zmienić.


Schemat 2

Socjalizacyjne determinanty stylu życia i zachowań zdrowotnych

Źródło: opracowanie własne.


Aby przeczytać całą książkę, odwiedź www.legimi.com